نشریه آیین حکمرانی

نشریه آیین حکمرانی

حکمرانی قرآنی و نظریه‌ مشارکت‌سیاسی؛ الگوی واکارگزارانه(حداکثری‌مشروط)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار، گروه علوم سیاسی، پژوهشکده علوم اجتماعی، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، قم، ایران.
چکیده
پرسش‌اصلی مقاله أن‌است که در حکمرانی قرآنی چه‌رهیافتی از مشارکت‌سیاسی، رهیافت‌مطلوب است. فرضیه‌پژوهش، برپایه روش تفسیرموضوعی و چارچوب نظری مشارکت سیاسی واکارگزارانه که آن را حداکثری‌مشروط نام می‌نهد برآن است که در دولت‌دینی، مشارکت‌سیاسی و رقابت درون رژیم‌سیاسی نه علیه یا صرفا برای آن است و در میان رهیافت‌های مشارکت‌سیاسی واگذارانه و کارگزارانه؛ رهیافت‌مطلوب قرآن به رهیافتی که می‌توان وا-کارگزارانه و «حداکثری‌مشروط» نامید نزدیک‌تر است که ازنظر شرعی در حدوث و بقای دولت‌دینی شرطیت دارد. آیات دال بر مشروطگی(واگذاری) مشارکت‌سیاسی، آیات‌اولوالامر، آیه‌امامت، آیه‌اولویت، و آیات دال بر ابلاغ قوانین‌الهی است. آیات دال بر حداکثری(کارگزارانگی) مشارکت‌سیاسی نیز علاوه بر آیات‌شورا و بیعت آیات‌دیگری مانند آیات وفای‌به‌عقد، امربه‌معروف و نهی‌ازمنکر، خطابات‌عمومی قرآن، خلافت و امانت و... است که مورد نسبت سنجی با مشارکت‌سیاسی واکارگزارانه قرارگرفته‌اند. بر این‌پایه مشارکت‌مطلوب، مشارکتی است که به‌صورت جزءالعله دارای اصالت است اما مشروط و مقید به‌برخی شروط و شرایط‌پیشینی است. بر این‌اساس حجیت عقدسیاسی میان حاکم و مردم، الزام نهادشورا در عرصه‌عمومی،مشارکت‌سیاسی فعال به‌مثابه امربه‌معروف و نهی‌ازمنکر و دخالت در تعیین‎سرنوشت، حق انتخاب‌گری و گزینش‌عمومی مردم، خلافت‌نوعیه‌مشککه از خداوند در راستای حق‌مشارکت، و حق وانهادن‌حکومت‌به شایستگان به‌مثابه امانت از ارکان‌رهیافت مشارکت‌سیاسی «حداکثری‌مشروط»(واکارگزارانه) است. این‌نظریه، در دودسته آیات یعنی آیات‌شورا و آیات‌بیعت به‌طور صریح با برخی دیدگاه‌های دیگر تفسیری، دارای تفاوت‌‌هایی است. در مرحله‌انتخاب رهبر با وجود پذیرش‌نص و نصب‌الهی اما برای مشارکت‌سیاسی مردم موضوعیت نیز قائل است. براساس هم مشورت امری‌لازم است و هم التزام به‌مشورت و نتیجه‌ای که از مشورت برمی‌خیزد بالاجمال امری‌ضرور است. رهیافت‌مطلوب پژوهش، بیعت را ماهیتا نیمه‌تأسیسی می‌انگارد. بر این‌پایه در عصرغیبت، نص و حقانیت‌رهبری‌فقیه، بالقوه‌‌است که برای تبدل به‌فعلیت، بیعت را می‌طلبد. تحویل و تقلیل کلمات‌حضرت به‌جدل نیز حتی اگر امری‌درست باشد نشان‌دهنده آن‌است که آن‌حضرت درعمل این‌گونه رفتار کرده‌‌اند و به‌گونه دیگری رفتار ننموده‌‌اند و در استدلال‌همگانی این‌رویه را تجویزنموده و حجیت بخشیده‌‌اند. ضمن آن‌که این‌مسأله در غیرمعصوم به مراتب قوی‌تر است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Quranic Governance and the Theory of Political Participation; the Wali-Agent Model (Conditional Maximalist)

نویسنده English

Ali Aqajani
Assistant Professor, Department of Political Sciences, Departmant of Social Sciences, Research Institute of Hawzah and University, Qom, I.R.Iran
چکیده English

Political participation is among the most challenging issues in political science, particularly in conjunction with the logic of religious theory. Accordingly, the main research question is: in Quranic governance, which approach to political participation is desirable and endorsed by the Quran? Employing the method of thematic interpretation and the theoretical framework of the Wali-Agent Model of political participation, the research proposes the hypothesis of "conditional maximalist participation. This approach lies between the two main approaches to political participation, the delegative (conditionalist) approach and the agentive (maximalist) approach and is closer to conditional maximalist participation; a participation which, from a legal-religious (sharʿī) perspective, is a condition for both the emergence and the survival of the religious state. The verses affirming the conditionality of political participation include the verses on Ulu al-Amr (those in authority), Imamate (leadership), Awlawiyyah (priority) and the proclamation of divine rulings. In contrast, the verses affirming the maximal nature of participation include the verses on Shūrā (consultation), Bay'ah (pledge of allegiance), fulfillment of covenants, Amr bi al-Ma'ruf wa Nahy 'an al-Munkar (enjoining good and forbidding evil), general Quranic addresses, Khilafah (vicegerency), and Amanah (trust). These have been assessed in this research within the framework of the agentive model of participation. The desirable Quranic participation is an authentic participation (intrinsic and partial cause), yet bound by prior conditions. The pillars of this approach are: the authoritative validity (ḥujjiyyah) of the political contract between the ruler and the people; the institutional obligation of consultation (shūrā) in the public sphere; active political participation as enjoining good and forbidding evil; the public right to select; graded divine vicegerency (khilāfah) in line with the right to participate; and the delegation of governance to the competent as a divine trust (amānah). This theory differs from certain other views, particularly in the interpretation of the verses on consultation and pledge of allegiance. In the selection of the leader, although divine text (naṣṣ) and appointment (naṣb) are accepted, the political participation of the people also holds intrinsic significance. Consultation is obligatory, and collective commitment to its outcome is necessary. Allegiance (bayʿah) also has a semi-institutive nature. In the Age of Occultation (ghaybah), the textual designation and the rightfulness of the leadership of the jurist (walāyat al-faqīh) exist potentially (bil-quwwah); for their actualization (bil-fiʿl), they require the people's pledge of allegiance. This conditional maximalist approach is evaluated as the most compatible model of political participation with Quranic teachings.

کلیدواژه‌ها English

Political Participation
Quranic Governance
Wali-Agent Model (Conditional Maximalist)
Political Interpretation of the Quran
Political Theology (Kalām Political)
Shūrā (Consultation)
Bayʿah (Pledge of Allegiance)
  1. ابن‌اثیر، علی‌بن‌محمد (1385ق). الکامل فی التاریخ. بیروت: دار صادر.
  2. ابن‌بابویه (صدوق)،‌ محمدبن‌علی (1413ق). من‌ لایحضره‌ الفقیه. مصحح علی‌اکبر غفاری. چاپ دوم. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم‌.
  3. ابن‌حبیب (۱۹۶۴م). المُنَمَّق فی اخبار قریش. حیدرآباد _ دکن: خورشید احمد فاروق.
  4. ابن‌سعد، محمد‌بن سعد (1421ق). الطبقات‌الکبری. ترجمه محمود مهدوی دامغانی. تهران: فرهنگ و اندیشه.
  5. ابن‌عاشور، محمدبن‌طاهر (بی‌تا). التحریر و التنویر. قاهره: بی‌نا.
  6. ابن‌منظور، محمد‌بن‌مکرم (1405ق). لسان‌العرب. بیروت: داراحیاء التراث‌العربی.
  7. ابن‌هشام (1418ق). السیرةالنبویة. چاپ‌ششم. بیروت: دارالکتب العربی.
  8. ابوالفتوح‌رازی (1408 ق). روض‌الجنان و روح‌الجنان فی تفسیرالقرآن. تصحیح محمدجعفر یاحقی و مهدی ناصح. مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی.
  9. اراکی، محسن (1388). «جایگاه شورا در انتخاب حاکم‌اسلامی». حکومت اسلامی. 14 (۲). ص15ـ50.
  10. ارسطا، محمدجواد (1379). «اهتمام به آرای عمومی مردم در نگاه علی7». حکومت اسلامی. ش17. ص110ـ128.
  11. ارسطا، محمدجواد (1384). «مردم و تشکیل حکومت اسلامی». مطالعات انقلاب‌ اسلامی. ش2. ص85ـ114.
  12. ارسطا، محمدجواد و حسین شیخ‌الملوک (1395). «ادله عقلایی لزوم‌ مشورت در حکومت‌ اسلامی با رویکردی بر سیره امام‌خمینی1». پژوهشنامه‌ متین. 18 (73). ص1ـ14.
  13. ازرقی، محمد‌بن‌عبدالله‌بن‌احمد (1368). اخبارمکه و ماجاء فیها من‌ الآثار. تحقیق رشدی ‌الصالح ‌ملحس، ترجمه ‌و ‌تحشیه محمود مهدوی دامغانی. تهران: بنیاد.
  14. امین، احمد (1376). پیشگامان‌مسلمان در عصرجدید. ترجمه حسن یوسفی اشکوری. تهران: انتشارات علمی فرهنگی.
  15. ایزدهی، سیدسجاد (1396).مشارکت سیاسی در فقه سیاسی شیعه. تهران: انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه.
  16. آقاجانی، علی (1396). مشروعیت سیاسی در قرآن. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
  17. برقی، ابوجعفر احمدبن‌محمدبن‌خالد (1371ق). المحاسن. 2 جلد. قم: دار الکتب الإسلامیة. چاپ دوم.
  18. بهشتی (1364). مشروح مذاکرات مجلس خبرگان قانون اساسی. تهران: انتشارات مجلس شورای اسلامی.
  19. ترمذی، محمدبن‌عیسی (1419ق). سنن‌الترمذی. تحقیق و شرح احمد محمد شاکر. قاهره: دارالحدیث.
  20. جلیلی، سیدهدایت (1372). روش‏شناسی تفاسیرموضوعی قرآن. تهران: کویر.
  21. جوادی آملی، عبدالله (1388). تفسیر تسنیم. چاپ اول. تحقیق عبدالکریم عابدینی. قم: اسراء.
  22. حرّ عاملى، محمدبن‌حسن (1409ق). وسائل‌الشیعة. قم: مؤسسة آل‌البیت:.
  23. حسینی ‌همدانی، سیدمحمدحسین (1440ق). انوار درخشان. تهران: کتابفروشی لطفی.
  24. خرمشاد، محمدباقر و پرویز امینی (1397). «مسئله مشروعیت در نظریه مردم‌سالاری دینی آیت‌الله خامنه‌ای». دولت‌پژوهی. 4 (15). ص107ـ135.
  25. خلوصی، محمدحسین (1395). شاخص مشارکت سیاسی در الگوی پیشرفت اسلامی. قم: مؤسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی1.
  26. خمینی، سیدروح‌الله (1384). تفسیر قرآن مجید (برگرفته از آثار امام خمینی). تحقیق: سیدمحمدعلی ایازی. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی1. چاپ اول.
  27. راش، مایکل (1383). جامعه و سیاست. ترجمه منوچهر صبوری. تهران: سمت.
  28. راغب‌اصفهانی، حسین‌بن‌محمد (1404ق). المفردات فی ‌غریب‌القرآن. بی‌جا: دفتر نشر.
  29. رحمانی، ناصرعلی (1394). راهکارهای فقه سیاسی‌ شیعه برای گسترش مشارکت سیاسی. قم: مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفیˆ.
  30. روسو، ژان ژاک (1388). قرارداد اجتماعی(متن و زمینه). ترجمه مرتضی کلانتریان. تهران: آگاه.
  31. سبحانی، جعفر (1427ق). مفاهیم‌القرآن. قم: مؤسسه امام صادق7.
  32. سیدباقری، سیدکاظم (1397). «حق مشارکت شهروندان و آزادی سیاسی با تأکید بر قرآن‌کریم». پژوهش‌های‌ سیاست اسلامی. 6 (14). ص4۱ـ65.
  33. سیدرضى، محمد (1414ق). نهج‌البلاغة . قم: مؤسسه نهج‌البلاغه.
  34. الشاوی، محمدتوفیق (1414ق). الشوری اعلی مراتب الدیمقراطیة. قاهره: الزهراء للاعلام العربی.
  35. شیخ طوسی (بی‌تا). التبیان فی تفسیرالقرآن. بیروت: داراحیاء التراث‌‌العربی.
  36. صدر، سیدمحمدباقر (1399ق).المدرسة‌‌القرآنیة، بی‌جا: بی‌نا.
  37. طالقانی، سیدمحمود (1362). پرتوی از قرآن. تهران: شرکت سهامی انتشار.
  38. طباطبایی، سیدمحمدحسین (1417ق). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: دفتر انتشارات اسلامی. چاپ پنجم.
  39. طبرسى، احمدبن‌على (1403ق). الاحتجاج. مشهد: نشرمرتضى.
  40. طبری، محمدبن‌جریر (1408ق). تاریخ‌ طبری. چاپ دوم. بیروت: دارالکتاب‌ العلمیة.
  41. طوسى، محمدبن‌حسن (1414ق). الأمالی. قم: دارالثقافة. 1414ق.
  42. طیب، سیدعبدالحسین (1378). اطیب‌البیان فی تفسیر القرآن. تهران: انتشارات اسلام.
  43. عبدالخالق، فرید (1319ق). فی ‌الفقه‌ السیاسی‌ الاسلامی. قاهره: دارالشروق.
  44. علیخانى، على‏اکبر (1377). مشارکت سیاسی. تهران: سفیر.
  45. فضل‌الله، محمدحسین (1419ق). من وحی‌القرآن. بیروت: دارالملاک للطباعة و النشر.
  46. فیرحی، داود (1377). «مفهوم مشارکت سیاسی». علوم سیاسی. ۱ (۱). ص38ـ69.
  47. فیض‌کاشانی، ملامحسن (1415ق). تفسیر الصافی. تهران: صدر.
  48. قاضی‌زاده، کاظم (1386). سیاست و حکومت در قرآن. چاپ سوم. تهران: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه ‌اسلامی.
  49. قرشی، سیدعلی اکبر (1377). تفسیر احسن‌الحدیث. تهران: بعثت.
  50. قرشى، سیدعلى‌اکبر (1371). قاموس‌ قرآن. چاپ ششم. تهران: دارالکتب ‌الإسلامیة.
  51. کرمی حویزی، محمد (1402ق). التفسیر لکتاب الله المنیر. قم: علمیه.
  52. کواکبیان، مصطفی (1378). مبانی مشروعیت در نظام ولایت فقیه. چاپ دوم. تهران: مؤسسه چاپ و نشر عروج (وابسته به مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی1).
  53. لاک، جان (1392). دو رساله درباب حکومت. ترجمه فرشادشریعت. تهران: نگاه معاصر.
  54. مجلسى، محمدباقر (1410ق). بحارالأنوار. بیروت: مؤسسة الطبع ‌و النشر.
  55. مدرسی، سیدمحمدتقی (1419ق). من هدی القرآن. تهران: دار محبی‌الحسین7.
  56. مرویان، محمود (1387). روش‌شناسی تفسیر موضوعی از منظر آیت‌الله‌معرفت، در معرفت قرآنی: یادنگار آیت‌الله محمدهادی‌ معرفت. به کوشش علی‌نصیری. تهران: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه‌اسلامی.
  57. مسعودی، علی‌بن‌حسین. (۱۹۶۵–۱۹۷۹م). مروج‌الذهب و معادن‌الجوهر. بیروت: شارل پلّا.
  58. مصطفوی، حسن (1360). التحقیق‌ فی کلمات‌ القرآن الکریم. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
  59. مصفّا، نسرین (1375).مشارکت سیاسی زنان در ایران. تهران: وزارت امورخارجه.
  60. مکارم شیرازی، ناصر (1386). ‌پیام‌ قرآن. چاپ نهم. تهران‌: دارالکتب الاسلامیة.
  61. منتظری، حسین علی (۱۴۰۸ق). دراسات فی ولایة‌الفقیه و فقه‌الدولةالاسلامیة. قم‌: المرکز العالمی للداراسات الاسلامیة و دارالفکر.
  62. منتظری، حسینعلی (1408ق). دراسات‌ فی ‌ولایة‌ الفقیه ‌و ‌فقه‌ الدولة الاسلامیة. قم‌: المرکز العالمی‌ للداراسات الاسلامیة و دارالفکر.
  63. نائینی، محمدحسین (1378).تنبیه ‌الامة ‌وتنزیه ‌الملة. تهران: شرکت سهامی‌انتشار.
  64. نوری، مختار و مجید توسلی ‌رکن‌آبادی (1396). «بررسی تطبیقی اندیشه‌های هابز،لاک‌ و راولز در پرتو موقعیت فرضی قرارداد اجتماعی». پژوهش سیاست‌ نظری. 12 (22). ص111ـ151.
  65. نورى، میرزاحسین (1408ق). مستدرک‌الوسائل و مستنبط‌المسائل. بیروت: مؤسسة ‌آل ‌البیت:.
  66. واقدی، محمدبن‌عمر (1409ق).المغازی. تحقیق مارسدن ‌جونس. چاپ سوم. بیروت: مؤسسة الاعلمی.
  67. هابز، توماس (1393). لویاتان. ترجمه حسین بشیریه. تهران: نشرنی.
  68. همپتن، جین (1380). فلسفه سیاسی. ترجمه خشایار دیهیمی. تهران: طرح‌ نو.
  69. یزدانی، حسینعلی (1397). «مشارکت سیاسی در آرمان‌شهر اسلامی از منظر قرآن و روایات». ‌معارف ‌اسلامی و علوم سیاسی. 2 (12). ص45ـ69.

  • تاریخ دریافت 22 آذر 1403
  • تاریخ بازنگری 03 اسفند 1403
  • تاریخ پذیرش 06 خرداد 1404
  • تاریخ انتشار 01 تیر 1404