حکمرانی اسلامی و مشکلات بدخیم: تأملی بر جایگاه مردم

علیرضایی, عباس; غنی زاده, سید مهدی; احمدی طباطبائی, سیدمحمدرضا

doi:10.22034/ah.2025.2049665.1018

حکمرانی اسلامی و مشکلات بدخیم: تأملی بر جایگاه مردم

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

عباس علیرضایی ¹

سید مهدی غنی زاده ²

سیدمحمدرضا احمدی طباطبائی ³

¹ طلبه درس خارج حوزه علمیه قم، کارشناسی ارشد علوم سیاسی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران شمال، تهران، جمهوری اسلامی ایران

² طلبه درس خارج حوزه علمیه قم. دانشجوی دکتری مدیریت دولتی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، جمهوری اسلامی ایران

³ دانشیار گروه اندیشه سیاسی، دانشکده معارف اسلامی و علوم سیاسی، دانشگاه امام صادق علیه‌السلام، تهران، جمهوری اسلامی ایران.

10.22034/ah.2025.2049665.1018

چکیده

مشکلات بدخیم به عنوان چالش‌های پیچیده حکمرانی عصر جدید شناخته میشوند که با ویژگیهایی همچون عدم قطعیت، تعارض ارزش‌ها و پیامدهای پیش‌بینیناپذیر، نقشی بنیادین را در به چالشکشیدن سیاستمدارن در عرصههای گوناگون داشته است. پژوهش پیشرو، افزونبر بررسی چیستی و ویژگی‌های اینگونه از مشکلات، رویکردهای فراگیر غربی همچون حکمرانی تطبیقی، مشارکتی و مقابله‌ای در رویارویی با آن‌ها را واکاوی می‌کند و سپس به بررسی راهکارهای اسلامی در مدیریت این چالش‌ها می‌پردازد. در رویکرد اسلامی، حکمرانی بر اصولی همچون عدالت، مشورت، تعاون، معنویت و مردم‌محوری استوار است. اسلام با سفارش بر نقش واقعی و همیشگی مردم، چهارچوبی نیرومند برای حل مسائل چندجنبهای و پویا ارائه می‌دهد. این پژوهش، با روش تحلیل محتوای کیفی و رویکرد توصیفی _ تحلیلی، به این پرسش پاسخ می‌دهد که الگوی حکمرانی اسلامی چگونه می‌تواند در رویارویی با مشکلات بدخیم کارکرد مؤثری داشته باشد و مردم چه جایگاهی در این فرایند دارند؟ یافته‌ها نشان می‌دهد حکمرانی اسلامی با نگاهی الهی به مردم و دارندگان حقیقی حکومت، نقش آنها را در شناسایی، طراحی و اجرای راه‌حل‌ها در روبهرو شدن با مشکلات بدخیم حیاتی می‌داند. روبهرو شدن با ماهیت پیچیده، واگرایی ارزشی و سطح بالای عدم اطمینان در مسائل بدخیم، با حضور پویا و معنادار مردم به‌عنوان ذی‌نفعان و دارندگان حقیقی حاکمیت اسلامی، می‌تواند زمینه‌ساز پیدایش و بروز استعدادها و توانایی های بیپایان مردم باشد؛ با این پیشنیاز که سازکارهای نهادی بایسته برای تعامل اثربخش، رفع موانع مشارکت، شفافیت فرایندها و پاسخگویی نظام‌مند فراهم شود.

کلیدواژه‌ها

مشکلات بدخیم

چالش ها

حکمرانی اسلامی

مشارکت مردم

حکمرانی

موضوعات

آیین حکمرانی

عنوان مقاله English

Islamic Governance and Wicked Problems: A Reflection on the Position of the People

نویسندگان English

Abbas Alirezaei ¹

Seyed Mehdi Ghanizadeh ²

Seyyed Mohammad Reza Ahmadi Tabatabaei ³

¹ External student of Qom Seminary, Master of Political Science, Islamic Azad University, North Tehran Branch, Tehran, I.R.Iran

² External course student at Qom Seminary. PhD student in Public Administration, Tarbiat Modares University, Tehran, I.R.Iran.

³ Associate Professor of Political Science, Imam Sadig University, Faculty of Islamic Studies and Political Science, Tehran, I.R. Iran

چکیده English

Wicked problems are known as complex challenges of modern governance, which, with characteristics such as uncertainty, conflicting values, and unpredictable consequences, have played a pivotal role in challenging politicians in various fields. The paper, while examining the nature and characteristics of this type of problem, analyzes common Western approaches such as adaptive, participatory, and confrontational governance in dealing with them, and then examines Islamic solutions to managing these challenges. In the Islamic approach, governance is based on principles such as justice, consultation, cooperation, spirituality, and people-centeredness. By emphasizing the real and continuous role of the people, Islam provides a powerful framework for solving multidimensional and dynamic problems. This paper, using qualitative content analysis and a descriptive-analytical approach, answers the question of how the Islamic governance model can function effectively in dealing with wicked problems and what is the role of the people in this process? The findings show that Islamic governance, with a divine view of the people and the true owners of the government, considers their role in identifying, designing, and implementing solutions to wicked problems to be vital. Facing the complex nature, value divergence, and high level of uncertainty in wicked problems, with the active and meaningful presence of the people as beneficiaries and true owners of Islamic governance, can pave the way for the emergence and manifestation of the endless talents and abilities of the people; provided that the necessary institutional mechanisms are provided for effective interaction, removal of barriers to participation, transparency of processes, and systematic accountability.

کلیدواژه‌ها English

Wicked Problems

Challenges

Islamic Governance

Public Participation

Governance

* قرآن کریم.

** نهج‌البلاغه.

*** صحیفه سجادیه.

بیانات حضرت آیت‌اللّه خامنه‌ای در سایت khamenei.ir

جعفری، محمدتقی (1373). حکمت اصول سیاسی اسلام: ترجمه و تفسیر فرمان مبارک امیرالمؤمنین علی‌بن‌ابی‌طالب(علیه السلام) به مالک اشتر. تهران: نشر بنیاد نهج‌البلاغه.

دبیلو هد، برایان (1403). مشکلات بدخیم در خط مشی‌گذاری عمومی. ترجمه سیدمهدی غنی‌زاده. تهران: انتشارات آذرفر.

دهخدا، علی‌اکبر (1378). لغت‌نامه دهخدا. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.

طباطبایی، سیدمحمدحسین (1402)، تفسیر المیزان. قم: نشر جامعه مدرسین حوزه علمیه.

عالی، محمدباقر، مهدی غضنفری، ناصر پورصادق و علی‌اصغر پورعزت (1403). «تعریف حکمرانی (فراترکیبِ چیستی حکمرانی)». حکمرانی متعالی. ش18. تابستان. ص63-89.

مطهری، مرتضی (1387). آشنایی با قرآن. تهران: صدرا

معین، محمد (1388). فرهنگ فارسی معین. تهران: سازمان پژوهش‌های علمی و صنعتی ایران.

Ahmed, S. (2022). “Participatory governance in water quality management”. International Journal of Governance Studies. 14 (5). pp.221–244.

Candel, J. J. L. (2016). Putting food on the table: The European Union governance of the wicked problem of food security [Doctoral dissertation, Wageningen University].

Churchman, C. W. (1967). “Wicked Problems”. Management Science, 14(4). B141–B142. https://doi.org/10.1287/ mnsc.14.4.B141

Daviter, F. (2017). “Coping, taming, or solving: Alternative approaches to the governance of wicked problems”. Policy Studies. 38(6). pp. 571–588. https://doi.org/10.1080/01442872. 2017.1384543

Felson, M., Jiang, S., & Xu, Y. (2020). “Routine activity effects of the COVID-19 pandemic on burglary in Detroit, March 2020”. Crime Science, 9 (1). p.10. https://doi.org/10.1186/s40163-020-00120-x

Grindle, M. S. (2004). “Good governance: The inflation of an idea”. Faculty Research Working Papers Series. John F. Kennedy School of Government, Harvard University.

Head, B. W. (2021). “Governing wicked problems: A critical review of the literature and practice”. Public Administration Review, 81 (6). pp.1094–1106. https://doi.org/10.1111/puar.13414

Head, B. W. (2022). Wicked problems in public policy: Understanding and responding to complex challenges. Springer.

Head, B. W., & Alford, J. (2015).” Wicked problems: Implications for public policy and management”. Administration & Society. 47 (6). pp.711–739. https://doi.org/10.1177/0095399713481601

Hoeboer, C. M., Kitselaar, W. M., Henrich, J. F., et al. (2024). “The impact of COVID-19 on crime: A systematic review”. American Journal of Criminal Justice. 49 (5-6). pp.274–303. https://doi.org/10.1007/s12103-023-09746-4

Huitema, D., Jordan, A., Rayner, T., & van Asselt, H. (2021). The governance of climate change. Cambridge: Cambridge University Press.

Hyden, G., Court, J., & Mease, K. (2004). Making sense of governance: Empirical evidence from sixteen developing countries. London: Lynne Rienner Publishers.

Jentoft, S. (2009). “Collaborative approaches to governance in fisheries management”. Marine Policy, 33(4). pp.555–560.

Kaufmann, D., & Kraay, A. (2003). Governance indicators: Where are we? Where should we be going? World Bank Policy Research Working Paper No. 4371.

Koppenjan, J. F. M., & Huitema, D. (2020). “Governing complex systems: Challenges and opportunities”. Environmental Policy and Governance. 30 (1). pp. 1–9.

Lönngren, J., Svanström, M., & Ingerman, Å. (2021). “Wicked problems in engineering education: Preparing future engineers to work for sustainability”. International Journal of Sustainability in Higher Education. 22(6). pp.1239–1257.

Marchant, G. E. (2020). “Governance of emerging technologies as wicked problems”. Vanderbilt Law Review, 73 (6). pp.1861–1878.

Nikkanen, M., Räsänen, A., & Juhola, S. (2024). Adaptive governance of disaster preparedness? The case of regional networks in Finland. International Journal of Disaster Risk Reduction. 108, 104549, pp. 3–5.

Renn, O. (2020). Risk governance: Coping with uncertainty in a complex world. London: Earthscan.

Rittel, H. W. J., & Webber, M. M. (1973). “Dilemmas in a general theory of planning”. Policy Sciences, 4(2), 155–169.

Rothstein, B. (2011). The quality of government: Corruption, social trust, and inequality in international perspective. University of Chicago Press.

Steinhall, N., McPettit, R., Bond, J., et al. (2024). “Wicked solutions for wicked problems”. Systems Thinking, 4(3). pp.1–68.

Susu, M. T., Tokan, F. B., & Lamawuran, Y. D. (2024). “Collaborative governance: Model kolaborasi tata kelola pariwisata Bahari Meko di Desa Peldo Kabupaten Flores Timur”. Jurnal Agregasi: Aksi Reformasi Government dalam Demokrasi. 12 (2). pp.175–191.

Termeer, C. J. A. M., et al. (2015). “Governance capabilities for dealing with wicked problems”. Journal of Cleaner Production. 105. pp.15–24.

Thomas, M. (2018). “Institutional barriers to policy integration”. Governance Review. 22 (4). pp.400–419.

United Nations Development Programme. (1997). Governance for sustainable human development. UNDP.

Vince, J., Fudge, M., Fullbrook, L., & Haward, M. (2024). “Understanding policy integration through an integrative capacity framework”. Policy and Society, 43(3). pp.381–395.

Weber, E. P., & Khademian, A. M. (2008). “Wicked problems, knowledge challenges, and collaborative capacity builders in network settings”. Public Administration Review. 68. pp.334-349.