پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی نشریه آیین حکمرانی 2980-7808 3 6 2025 12 22 Qur’anic Principles of Governing Emerging Technologies with an Emphasis on Artificial Intelligence Based on the Wilayah Paradigm اصول قرآنی حکمرانی بر فناوری‌های نوین، با تأکید بر هوش مصنوعی، مبتنی بر الگوی ولایت 735304 10.22034/ah.2026.2073256.1078 FA قاسم ترخان استاد گروه کلام و الهیات جدید، پژوهشکده حکمت و دین پژوهی، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، تهران، جمهوری اسلامی ایران 0000-0003-2404-4211 سید داود موسوی طلبه سطح 3 گرایش هوش مصنوعی، مرکز تخصصی دین و فضای مجازی حوزه علمیه قم، قم، جمهوری اسلامی ایران 0009-0005-4774-7085 Journal Article 2025 04 29 The widespread expansion of emerging technologies and artificial intelligence across the world, together with the cybernetic efforts of global hegemonic powers to control humanity through technology in pursuit of their own objectives, has created numerous challenges in human life. These challenges can be prevented through governance based on Qur’anic and revelatory principles, thereby guiding society toward the realization of an ideal and virtuous community. Despite the existence of these challenges and the significance of the issue, a comprehensive framework for the governance of emerging technologies and artificial intelligence based on Qur’anic principles has not yet been proposed. Accordingly, the main question of the present study concerns the extraction of coherent Qur’anic principles, based on the Wilayah paradigm, for the formulation of policies related to the governance and oversight of artificial intelligence, so that, in addition to fostering the development of this technology, they may contribute to the promotion of justice, ethics, and accountability. Data collection in this study was conducted through a library-based research method, while data processing and analysis were carried out using descriptive–analytical and meta-synthesis approaches. Following a thematic examination of the verses of the Holy Qur’an and the extraction of principles for the governance of emerging technologies, the study found that such principles as justice, transparency, accountability, and the preservation of human dignity constitute key requirements in this field. Based on the Wilayah paradigm, a governance framework comprising thirty-five Qur’anic principles was developed across three levels: (1) the supra-structural level, including four categories: (a) orientation toward ultimate objectives, (b) realization of ethical goals, (c) legal and national policy guidelines, and (d) methodological principles; (2) the structural level, including three categories: (a) legislation, (b) institution-building, and (c) regulation; and (3) the operational level, including four categories: (a) implementation and deployment, (b) monitoring and evaluation, (c) accountability and transparency and (d) capacity-building and education. فراگیری فناوری‌های نوین و هوش مصنوعی در سطح جهان و تلاش سایبرنتیک استکبار جهانی برای کنترل بشر در راستای اهداف خود، از طریق تکنولوژی، چالش‌های فراوانی را در زندگی بشر به‌وجود آورده که با حکمرانی بر اساس اصول قرآنی و وحیانی می‌توان از آن‌ها جلوگیری نمود و به سوی مدینه فاضله حرکت کرد. به‌رغم وجود این چالش‌ها و اهمیت مسأله، هنوز چارچوب جامعی برای حکمرانی بر فناوری‌های نوین و هوش مصنوعی، بر اساس اصول قرآنی ارائه نشده است. از این‌رو، پرسش اصلی پژوهش حاضر، ناظر به استخراج اصول قرآنی منسجم و مبتنی بر الگوی ولایت، جهت تدوین سیاست‌های مرتبط با حکمرانی و نظارت بر هوش مصنوعی است تا علاوه بر توسعه این فناوری، به ترویج عدالت، اخلاق و مسئولیت‌پذیری کمک کند. در این تحقیق، گردآوری اطلاعات به روش کتابخانه‌ای و پردازش آن، به روش توصیفی-تحلیلی و فراترکیب انجام شده است. پس از بررسی موضوعی آیات قرآن کریم و استخراج اصول حکمرانی بر فناوری‌های نوین، این نتیجه حاصل شد که اصولی همچون عدالت، شفافیت، مسئولیت‌پذیری، حفظ کرامت انسانی و... از الزامات کلیدی این حوزه هستند و الگوی ولایت در سه سطح ۱. فراساختاری (شامل چهار دسته: الف. در راستای اهداف غایی ب. در راستای تحقق اهداف اخلاقی ج. خط‌مشی‌های حقوقی و ملی د. اصول روش‌شناختی)؛ ۲. ساختاری (شامل سه دسته: الف. قانون‌گذاری ب. نهادسازی ج. تنظیم‌گری)؛ ۳. اصول عملیاتی (شامل چهار دسته: الف. اجرا و پیاده‌سازی ب. نظارت و ارزیابی ج. پاسخ‌گویی و شفافیت د. توانمندسازی و آموزش)؛ مشتمل بر مجموعا ۳۵ اصل قرآنی ارائه گردید.

پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی نشریه آیین حکمرانی 2980-7808 3 6 2025 12 22 A new reading of Surah Al-A'raf with an emphasis on the component of governance in social life خوانشی جدید از سوره أعراف با تأکید بر مؤلفه حکمروایی در حیات اجتماعی 731296 10.22034/ah.2025.2072986.1077 FA بی بی زینب حسینی دانشیار گروه آموزش الهیات، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، جمهوری اسلامی ایران 0000-0003-0771-1940 قنبر علی رودگر دانشیار گروه آموزش الهیات، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، جمهوری اسلامی ایران 0000-0001-5801-6150 محدثه حسینی فهرجی کارشناسی ارشد علوم قرآن و حدیث، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، جمهوری اسلامی ایران 0000-0003-0771-1940 Journal Article 2025 07 29 Abstract Surah Al-A'raf is one of the seven long Surahs of the Holy Quran. Contemporary commentators have considered the subject of social life as an interpretative subject applicable to the concepts of this Surah. In addition to confirming this issue, the analysis of the content of this Surah shows that in this Surah, more emphasis is placed on the characteristics of good governance among the components of social life. Paying attention to the subject of social life and the component of governance as the most important component of social life can show the commentator a different face of Surah Al-A'raf, especially the verses related to the A'rafites. Various views have been presented by Shiite and Sunni commentators about who the "A'rafites" are. Some have considered the A'rafites to be prophets, righteous people, others have considered them to be the guardians of hell, angels, jinn, immature children, and others have considered them to be a people whose sins and good deeds are equal. Understanding this Surah through thematic and structural interpretation methods, in addition to being able to determine the case of the A’rafians, can provide a new explanation of why this conversation occurred. The characteristics of a good ruler in this Surah can be clearly identified. The analysis of the content of Surah A’raf, especially the verses related to the A’rafians, shows various indicators of a good ruler, which can be applied to the characteristics of a good ruler in social life. Indicators such as: interpersonal relationships, compassion, decision-making, awareness, corruption control, and foresight سوره أعراف، یکی از هفت سوره بلند قرآن کریم است. مفسران معاصر، موضوع حیات اجتماعی را به‌عنوان یک موضوع تفسیری قابل تطبیق بر مفاهیم این سوره دانسته‌اند. تحلیل محتوای این سوره افزون بر تأیید این مسئله، نشان می‌دهد در این سوره، بر ویژگی‌های حکمروای خوب از بین مؤلفه‌های حیات اجتماعی تأکید بیشتری شده است. توجه به موضوع حیات اجتماعی و مؤلفه حکمروایی به‌عنوان مهم‌ترین مؤلفه حیات اجتماعی، می‌تواند چهره متفاوتی از سوره أعراف، به‌ویژه آیه‌های مربوط به أعرافیان را به مفسر نشان دهد. درباره کیستی «اعرافیان» دیدگاه‌های گوناگونی ازسوی مفسران شیعه و اهل سنت، ارائه شده است. برخی أعرافیان را انبیا، صالحان، برخی دیگر ایشان را نگهبانان جهنم، ملائکه، جنیان، کودکان نابالغ و برخی دیگر ایشان را قومی دانسته‌اند که گناهان و اعمال نیک ایشان برابر است. فهم این سوره با روش تفسیر ساختاری افزون بر آنکه می‌تواند، مصداق أعرافیان را معیّن کند، می‌تواند تبیینی جدید، از دلیل وضعیت ایستادن أعرافیان در بین دوزخیان و بهشتیان و عدم ورود ایشان به بهشت ارائه دهد. معناشناسی تاریخی و ریشه‌شناسی واژه «أعراف» نشان می‌دهد که أعراف به‌معنای محل بلندی است که حاکمان بر آن قرار می‌گیرند. أعرافیان، بهشتیان و دوزخیان را از روی چهره به‌خوبی می‌شناسند و به بهشتیان اذن ورود به بهشت می‌دهند و دوزخیان را به‌سبب تکبر و انکارشان سرزنش می‌کنند. این آیه‌ها با کل سوره أعراف دارای ارتباط درونی است؛ چراکه در این سوره به داستان‌های انبیا و اقدام‌های ایشان در جامعه پرداخته شده است. درواقع ویژگی‌های حکمروای خوب به‌عنوان مهم‌ترین مؤلفه حیات اجتماعی در این سوره قابل‌شناسایی است. تحلیل محتوای سوره أعراف ـ به‌ویژه آیات مربوط به أعرافیان ـ شاخص‌های گوناگونی از حکمروای خوب را نشان می‌دهد که قابل‌تطبیق بر ویژگی حکمروای خوب در حیات اجتماعی است. شاخص‌هایی مانند: روابط بین فردی، دلسوزی، تصمیمگیری، آگاهی، کنترل فساد و آینده نگاری.

پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی نشریه آیین حکمرانی 2980-7808 3 6 2025 12 22 Theorizing the Crisis of Partisanship in Iran: A Reinterpretation of the Thought of Martyr Beheshti through the Spragens Model نظریه‌پردازی بحران تحزب در ایران: بازخوانی اندیشه شهید بهشتی با مدل اسپریگنز 729073 10.22034/ah.2025.2064684.1056 FA محمود فلاح استادیار گروه علوم سیاسی، پژوهشکده علوم و اندیشه سیاسی، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، قم، جمهوری اسلامی ایران 0009-0009-0693-1061 محمد‌ تقی دشتی دانشیارگروه مطالعات ایران، دانشکده تاریخ و مطالعات سیاسی ، دانشگاه امام باقر علیه السلام، تهران، جمهوری اسلامی ایران 0000-0002-9821-3009 محمد اسماعیلی دانشجوی دکتری مسائل ایران، گروه مطالعات سیاسی، دانشکده تاریخ و مطالعات سیاسی، دانشگاه باقرالعلوم علیه السلام، قم، جمهوری اسلامی ایران 0009-0003-7794-0818 Journal Article 2025 06 03 Partisanship in the Islamic Republic of Iran, despite the Constitution’s explicit recognition of its freedom and the revolutionary experience’s emphasis on the role of collective participation, faces a paradoxical phenomenon. The political reality of the country reflects a chronic crisis characterized by institutional weakness, inefficiency, and the absence of a stable social base for political parties. This issue—namely, why the institution of the political party has failed to become an effective pillar of political development—has led the present study to undertake a systematic reinterpretation of the thought of Martyr Seyyed Mohammad Hosseini Beheshti as one of the principal architects of the political system. To this end, employing a qualitative approach and the method of thematic analysis, the thought of Martyr Beheshti has been formulated within the theoretical framework of Thomas Spragens’s theory of crisis. The findings of the study indicate that, from the perspective of Martyr Beheshti, the causes of the crisis of party politics in Iran are rooted in multidimensional factors such as structural weakness, the persistence of authoritarian tradition, the absence of a participatory political culture, and dependence on power. In contrast, the ideal model of the political party in his thought is an independent, people-based, accountable institution committed to Islamic values, which performs a mediating role between society and the structure of power. The innovation of the present study lies in theorizing the thought of Martyr and presenting an analytical–indigenous model for understanding and resolving the crisis of party politics, a model that can fill the gap existing in previous studies. Finally, this study argues that overcoming this crisis requires structural reforms, a functional redefinition of political parties, and the institutionalization of conscious political participation based on the proposed model. تحزب در جمهوری اسلامی ایران، به‌رغم تصریح قانون اساسی بر آزادی آن و تأکید تجربه انقلاب بر نقش مشارکت جمعی، با یک پدیده متناقض‌نما روبه‌رو است. واقعیت سیاسی کشور، گویای بحرانی مزمن با مشخصه‌هایی چون ضعف نهادی، ناکارآمدی و فقدان پایگاه اجتماعی پایدار برای احزاب است. این مسئله که چرا نهاد حزب نتوانسته به یک رکن کارآمد در توسعه سیاسی بدل شود، پژوهش پیش رو را بر آن داشته تا با هدف ارائه تحلیلی نظام‌مند، به بازخوانی اندیشه شهید بهشتی، به‌عنوان یکی از معماران اصلی نظام بپردازد. برای این منظور، با بهره‌گیری از رویکرد کیفی و روش تحلیل مضمون، اندیشه ایشان در چهارچوب نظری «بحران» توماس اسپریگنز صورت‌بندی شده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که از دیدگاه شهید بهشتی، علل بحران تحزب در ایران، ریشه در عواملی چندبعدی همچون ضعف ساختاری، تداوم سنت استبدادی، نبود فرهنگ سیاسی مشارکتی و وابستگی به قدرت دارد. درمقابل الگوی مطلوب حزب در اندیشه او، نهادی است مستقل، مردمی، پاسخگو و متعهد به ارزش‌های اسلامی که نقش واسط میان جامعه و ساختار قدرت را ایفا می‌کند. نوآوری پژوهش پیش رو در نظریه‌مندکردن اندیشه شهید بهشتی و ارائه یک مدل تحلیلی ـ بومی برای فهم و حل بحران تحزب است که می‌تواند خلأ موجود در مطالعات پیشین را پوشش دهد. درنهایت این پِِژوهش استدلال می‌کند که عبور از این بحران، نیازمند اصلاحات ساختاری، بازتعریف کارکردی احزاب و نهادینه‌سازی مشارکت سیاسی آگاهانه بر پایه الگوی ارائه‌شده است.

پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی نشریه آیین حکمرانی 2980-7808 3 6 2025 12 22 Requirements of Effective Governance for Realizing the General Policies of Islamic Social Protection(In Light of an Analysis of the General Policies Communicated by the Supreme Leadership) الزامات حکمرانی کارآمد در تحقق سیاست‌های کلی تأمین اجتماعی اسلامی (در پرتو تحلیل سیاست‌های کلی ابلاغی رهبری) 735253 10.22034/ah.2026.2079166.1091 FA منصوره ارجمندی فرد استادیارگروه فقه و مبانی حقوق اسلامی،دانشگاه پیام نور ،تهران، جمهوری اسلامی ایران. 0000-0002-4114-2553 علی محمدیان دانشیار گروه فقه و حقوق اسلامی، دانشکده فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشگاه بزرگمهر قائنات، قائن، جمهوری اسلامی ایران. 0000-0001-8879-1879 Journal Article 2025 04 26 Social protection, as one of the fundamental pillars of social justice and public welfare in contemporary societies, requires effective and systematic governance. The present study was conducted with the aim of extracting the requirements of effective governance from the text of the General Policies of Social Protection communicated by the Supreme Leadership (1401/2022) as a strategic upstream document for transforming the governance system in this field. The central issue is that, despite the issuance of these policies, the realization of their objectives requires the identification of requirements that can enable the transition from the current fragmented management system to integrated governance. Using the qualitative content analysis method, this study examines the text of the aforementioned policies and extracts these requirements. The major findings indicate that effective governance in social protection is founded upon six key requirements: the institutional requirement (establishing cross-sectoral coordination mechanisms), the transparency requirement (financial and operational transparency of funds), the justice requirement (eliminating discrimination and promoting empowerment), the sustainability requirement (ensuring sustainable resources and observing intergenerational commitments), the participation requirement (utilizing public capacities), and the evaluation requirement (preparing social protection impact assessments for major plans and projects). The final conclusion is that the successful implementation of these policies requires the coordinated commitment of the three branches of government to enact the necessary legislation, establish effective institutions, and ensure continuous oversight, so that a comprehensive, just, and sustainable social protection system may be achieved. The present study provides an operational framework for policymakers and practitioners. تأمین اجتماعی به‌عنوان یکی از ارکان بنیادین عدالت اجتماعی و رفاه عمومی در جوامع معاصر، نیازمند حکمرانی کارآمد و نظام‌مند است. پژوهش پیش رو، با هدف استخراج الزامات حکمرانی کارآمد از متن سیاست‌های کلی تأمین اجتماعی ابلاغی مقام معظم رهبری (1401) به‌عنوان یک سند بالادستی راهبردی برای تحول نظام حکمرانی این حوزه انجام شده است. مسئله اصلی این است که باوجود ابلاغ این سیاست‌ها، تحقق اهداف آن، نیازمند شناسایی الزاماتی است که گذار از مدیریت جزیره‌ای کنونی به حکمرانی یکپارچه را ممکن سازد. این پژوهش با روش تحلیل محتوای کیفی، متن سیاست‌های یادشده را بررسی و الزامات مذکور را استخراج کرده است. دستاوردهای مهم نشان می‌دهد که حکمرانی کارآمد در تأمین اجتماعی، بر پایه شش الزام کلیدی است: الزام نهادی (ایجاد سازوکار فرابخشی برای هماهنگی)، الزام شفافیت (شفافیت مالی و عملکردی صندوق‌ها)، الزام عدالت (رفع تبعیض و توانمندسازی)، الزام پایداری (تأمین منابع پایدار و رعایت تعهدات بین‌نسلی)، الزام مشارکت (بهره‌گیری از ظرفیت‌های مردمی) و الزام ارزیابی (تهیه پیوست تأمین اجتماعی برای طرح‌های کلان). نتیجه نهایی آن است که اجرای موفق این سیاست‌ها، نیازمند عزم هماهنگ قوای سه‌گانه برای تدوین قوانین لازم، ایجاد نهادهای کارآمد و تضمین نظارت مستمر است تا از این رهگذر بتوان به نظام تأمین اجتماعی جامع، عادلانه و پایدار دست یافت. جستار پیش رو، چهارچوبی عملیاتی برای سیاست‌گذاران و مجریان فراهم می‌آورد.

پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی نشریه آیین حکمرانی 2980-7808 3 6 2025 12 22 An Analytical–Critical Approach to the Philosophical Foundations of Hierarchical Governance in Max Weber’s Thought رویکردی تحلیلی ـ انتقادی به مبانی فلسفی حکمرانی سلسه مراتبی در اندیشه ماکس وبر 726729 10.22034/ah.2025.2056612.1032 FA حسین اسفندیار دانش آموخته دکتری فلسفه اسلامی، گروه حکمت و فلسفه و منطق، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، جمهوری اسلامی ایران. 0000-0002-1683-593X حسین بابایی مجرد استادیار، گروه مدیریت اسلامی، پژوهشکده نظام‌های اسلامی، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، تهران، جمهوری اسلامی ایران 0000-0002-5832-1355 Journal Article 2025 03 26 The present study adopts an analytical–critical approach to examine the philosophical foundations of hierarchical governance in the thought of Max Weber. The primary objective of the research is to investigate the ontological, epistemological, axiological and methodological foundations of this model of governance and to critically evaluate them in relation to efficiency, legitimacy, and indigenous contexts. The central question of the study is: What are the philosophical foundations of hierarchical governance, and what critiques can be raised against them? The research method is based on philosophical content analysis, drawing upon the works of Max Weber as well as other classical and contemporary theorists to identify and evaluate the various philosophical dimensions of this model. The findings of the study indicate that, at the ontological level, hierarchical governance is grounded in legal authority, rational–legal order, and the process of social rationalization. At the anthropological level, the emphasis on Protestant ethics and the ethics of individual responsibility gives rise to instrumental rationality and the “iron cage” of bureaucracy. At the epistemological level, this model of governance relies on an objectivist approach, while its methodology is grounded in positivism and causal explanation. Finally, at the axiological level, this model of governance emphasizes procedural justice and the primacy of public interests. The critiques directed at these foundations emerge on two levels: first, intra-paradigmatic critiques, which point to the consequences of instrumental rationality, depersonalization, institutional rigidity, and neglect of substantive justice; and second, extra-paradigmatic critiques, particularly from the perspective of Islamic governance, which regard the secular, anthropocentric, and value-neutral nature of these foundations as incompatible with the ethical, spiritual, and sacred ends of religious societies. The conclusion of the study indicates that although bureaucracy, as a rational mode of governing modern societies, has succeeded in ensuring administrative efficiency and institutional order, it has failed to realize ultimate justice, social responsibility, and human dignity due to its reduction of human beings and society to calculable and controllable units. Accordingly, the study suggests that designing alternative models of governance through the integration of bureaucratic efficiency with indigenous ethical, cultural, and spiritual values is an unavoidable necessity for overcoming the limitations of this paradigm and responding to the needs of contemporary societies. پژوهش پیش رو با رویکردی تحلیلی ـ انتقادی به بررسی مبانی فلسفی حکمرانی سلسله‌مراتبی در اندیشه ماکس وبر پرداخته است. هدف اصلی پژوهش، واکاوی مبانی هستی‌شناختی، معرفت‌شناختی، ارزش‌شناختی و روش‌شناختی این مدل حکمرانی و نقد آنها در نسبت با کارآمدی، مشروعیت و بسترهای بومی است. مسأله محوری پژوهش، آن است که مبانی فلسفی حکمرانی سلسله‌مراتبی چیست و چه نقدهایی بر آن وارد است. روش پژوهش، بر پایه تحلیل محتوای فلسفی است که بااتکابر آثار وبر و دیگر نظریه‌پردازان کلاسیک و معاصر، جنبه‌های مختلف فلسفی این مدل را شناسایی و ارزیابی کرده است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که در جنبه هستی‌شناختی، حکمرانی سلسله ‌مراتبی بر سیادت قانونی، نظم حقوقی ـ عقلانی و فرایند جامعه‌ای‌شدن مبتنی است. در سطح انسان‌شناختی، تأکید بر اخلاق پروتستانی و اخلاق مسئولیت فردی، زمینه‌ساز ظهور عقلانیت ابزاری و «قفس آهنین» بوروکراسی می‌شود. در جنبه معرفت‌شناختی، این حکمرانی متکی بر رویکرد عینیت‌گرا و روش‌شناسی آن مبتنی بر پوزیتیویسم و تبیین علّی است. درنهایت در جنبه ارزش‌شناسی، این حکمرانی بر عدالت رویه‌ای و تقدم مصالح عمومی تأکید دارد. نقدهای وارد بر این مبانی در دو لایه آشکار می‌شوند: نخست نقدهای درون‌پارادایمی، که به پیامدهای عقلانیت ابزاری، شخصیت‌زدایی، جمود نهادی و غفلت از عدالت محتوایی اشاره دارند؛ دوم نقدهای فراپارادیمی، به‌ویژه از دیدگاه حکمرانی اسلامی، که ماهیت سکولار، انسان‌محور و ارزش‌گریز این مبانی را ناسازگار با اصول اخلاقی، معنوی و غایات قدسی جوامع دینی می‌داند. نتیجه‌گیری پژوهش، بیانگر آن است که هرچند بوروکراسی به‌مثابه یک شیوه عقلانی اداره جوامع مدرن، توانسته کارآمدی اداری و نظم نهادی را تضمین کند، اما به‌سبب تقلیل انسان و اجتماع به واحدهای قابل محاسبه و کنترل، از تحقق عدالت غایی، مسئولیت اجتماعی و کرامت انسانی بازمانده است. براین‌اساس پژوهش پیشنهاد می‌کند طراحی مدل‌های بدیل حکمرانی با تلفیق کارآمدی بوروکراتیک و ارزش‌های اخلاقی، فرهنگی و معنوی بومی، ضرورتی اجتناب‌ناپذیر برای گذر از محدودیت‌های این پارادایم و پاسخگویی به نیازهای جوامع معاصر است.

پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی نشریه آیین حکمرانی 2980-7808 3 6 2025 12 22 The Relationship between Religious Language and Public Policy-Making in Islamic Governance, with an Emphasis on Wittgenstein’s Philosophy نسبت زبان دینی و سیاست‌گذاری عمومی در حکمرانی اسلامی با تأکید بر فلسفه ویتگنشتاین 731295 10.22034/ah.2025.2061947.1047 FA حسین پرکان استادیار گروه مطالعات فرهنگی و اجتماعی، پژوهشکده مطالعات تمدنی و اجتماعی، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، قم، جمهوری اسلامی ایران 0000-0002-6592-3055 Journal Article 2025 05 28 This study seeks to examine the relationship between sacred language and the domain of public policymaking within the framework of Islamic governance, and to explore latent dimensions and underlying tensions in this field through an explication of the thought of Ludwig Wittgenstein. The central claim is that an excessive emphasis on the stabilization and consolidation of religious language in contemporary Iran, without due attention to the plurality of forms of life and the continuous transformations of society, has led to the emergence of parallel language games. This tension ultimately not only undermines the foundations of the effectiveness of public policies but also gradually erodes the social contract based on a shared language. In this regard, first, Wittgenstein’s theoretical foundations concerning language, meaning, and language games are examined; then, its capacities and limitations in analyzing religious language and Islamic governance are presented. This study critically emphasizes the fact that religious language in the political sphere acquires a role that goes beyond ordinary linguistic functions. In particular, by drawing on examples from population policies, family law, youth population policies, and the notion of expediency of the system, it demonstrates how the tension between official language and the lived language of everyday life leads to irony, sarcasm, figurative reappropriations, and multiple reinterpretations. Finally, practical—not merely rhetorical—solutions are proposed for rethinking religious language in policymaking, including the simplification of juridical-legal discourse, the establishment of deliberative dialogue institutions, and the removal of systemic silences in political discourse. The study first outlines Wittgenstein’s theoretical contributions and evaluates their strengths and limitations in analyzing religious discourse and governance. It argues that religious language in politics functions not merely as a tool of communication, but as a contested arena of power, legitimacy, and identity. Drawing on cases such as demographic policies, family law, legislation on youth and population growth, and the principle of expediency, it demonstrates how the gap between official discourse and everyday language fosters irony, satire, neologisms, and reinterpretations. Finally, the dissertation proposes practical strategies for rethinking the religious lexicon of policymaking, including the simplification of juristic–legal language, the establishment of institutionalized dialogue, and the removal of systematic silences in political discourse. در این پژوهش، به‌دنبال آن هستیم تا نسبت میان لسان قدسی و ساحت سیاست‌ورزی عمومی را، در ظلّ حکمرانی اسلامی، بررسی کرده و از رهگذر تبیین اندیشه‌های لودویگ ویتگنشتاین، به زوایای پنهان و تعارض‌های نهفته در این عرصه بپردازیم. ادعای محوری آن است که تأکید بسیار بر تثبیت و تحکیم زبانی دینی، در دیار ایران معاصر، بی‌آنکه التفاتی به تکثر صور حیات و دگرگونی‌های بی‌وقفه جامعه داشته باشد، راه به پیدایش بازی‌های زبانی موازی برده است. این تعارض، درنهایت نه‌تنها بنیان کارآمدی سیاست‌های عمومی را تضعیف می‌کند، بلکه پیمان اجتماعی مبتنی بر زبان مشترک را نیز کم‌کم به وادی فرسایش می‌کشاند. دراین‌رهگذر نخست به مبانی نظری ویتگنشتاین درباب زبان، معنا و بازی‌های زبانی پرداخته می‌شود؛ سپس ظرفیت‌ها و نقائص آن در تحلیل زبان دینی و حکمرانی اسلامی عرضه می‌شود. این پژوهش، به شیوه‌ای انتقادی بر این حقیقت پای می‌فشارد که زبان دینی در عرصه سیاست، نقشی فراتر از کارکردهای زبانی معمول می‌یابد؛ به‌ویژه با تکیه بر نمونه‌هایی از سیاست‌های جمعیتی، قانون خانواده و جوانی جمعیت و نیز مصلحت نظام، نشان داده می‌شود که چالش میان زبان رسمی و زبان معیشت مردم، چگونه به طنز، کنایه، واژه‌سازی‌های مجازی و بازتفسیرهای گوناگون می‌انجامد. سرانجام، راهکارهایی عملی و نه‌فقط شعارین، برای بازاندیشی در زبان دینی سیاست‌گذاری پیشنهاد می‌شود که ازجمله آنها ساده‌سازی زبان فقهی - حقوقی، استقرار نهاد گفت‌وگو و رفع سکوت‌های نظام‌مند در گفتار سیاسی می‌باشد.

پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی نشریه آیین حکمرانی 2980-7808 3 6 2025 12 22 The Idea of Smartness and the Challenges of Networked Urban Governance ایده هوشمندی و چالش‌های حکمرانی شهر شبکه‌ای 728767 10.22034/ah.2025.2066483.1062 FA محمد محمدی‌نیا استادیار، گروه غرب شناسی، پژوهشکده فرهنگی و اجتماعی،پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، تهران، جمهوری اسلامی ایران 0009-0005-6439-1586 Journal Article 2025 07 21 In recent years, the idea of the “smart city” has gained significant prominence in global policy-making discourses as a technological solution to governance crises and the realization of sustainable development. The present study aims to evaluate the capacity of the idea of smartness to address governance-related problems and examines the fundamental question of what discursive affinity links the idea of smartness to neoliberalism and to what extent it has succeeded as a model of governance in the digital age. This study adopts a critical approach and, through the methods of political economy critique and ideological critique, analyzes the underlying assumptions, discourses, and policies embedded within this idea. By focusing on the intersection of power, technology, and political economy, it examines its conceptual and practical contradictions and gaps. In the first section, the three dominant models of the urban future— the digital city, the entrepreneurial city, and the sustainable city—are examined, and the manner in which they converge within the neoliberal discourse of the smart city is analyzed; a discourse that reproduces unequal power relations through the depoliticization of urban development. Subsequently, five structural tensions between smartness and sustainability are examined: (1) unsustainable economic growth; (2) the unequal distribution of digital benefits; (3) the weakening of the political role of citizens; (4) the inefficiency of technology in environmental protection; and (5) the promotion of technological consumerism. The analysis of case studies indicates that most smart city projects, rather than pursuing social justice or environmental protection, seek to sustain the neoliberal logic of market-centeredness and optimization. The findings of the study indicate that although the smart city ostensibly presents an innovative and emancipatory agenda, in practice it is more closely aligned with neoliberal approaches to urban development. Accordingly, the future trajectory of the smart city lies in redefining the relationship between technology, politics, and the lifeworld. در سال‌های اخیر، ایده «شهر هوشمند» به‌عنوان راهکاری فناورانه برای حل بحران‌های حکمرانی و تحقق توسعه پایدار، جایگاه چشمگیری در گفتمان‌های سیاست‌گذاری جهانی یافته است. این پژوهش با هدف ارزیابی توان ایده هوشمندی در حل مسائل حکمرانی، به این پرسش اساسی می‌پردازد که چه قرابت گفتمانی، ایده هوشمندی را به نولیبرالیسم پیوند داده و تا چه میزان به‌عنوان الگوی حکمرانی در عصر دیجیتال، موفق است. این بررسی با رویکردی انتقادی و با روش نقد اقتصاد سیاسی و نقد ایدئولوژی، به تحلیل پیش‌فرض‌ها، گفتمان‌ها و سیاست‌های نهفته در این ایده می‌پردازد و با تمرکز بر تقاطع قدرت، فناوری و اقتصاد سیاسی، شکاف‌های مفهومی و عملی آن را واکاوی می‌کند. در بخش نخست، سه الگوی غالب آینده شهری ـ شهر دیجیتال، شهر کارآفرین و شهر پایدار ـ بررسی می‌شود و چگونگی هم‌گرایی آنها در قالب گفتمان نولیبرال شهر هوشمند، تحلیل می‌شود؛ گفتمانی که با سیاست‌زدایی از توسعه شهری، مناسبات قدرت نابرابر را بازتولید می‌کند. سپس پنج تنش ساختاری میان هوشمندی و پایداری، بررسی می‌شود: ۱. رشد اقتصادی ناپایدار؛ ۲. توزیع نابرابر منافع دیجیتال؛ ۳. تضعیف نقش سیاسی شهروندان؛ ۴. ناکارآمدی فناوری در حفاظت محیط‌زیست؛ ۵. ترویج مصرف‌گرایی فناورانه. تحلیل مطالعات موردی نشانگر آن است که بیشتر پروژه‌های شهر هوشمند، به‌جای تحقق عدالت اجتماعی یا حفاظت محیط زیست، به‌دنبال استمرار منطق نولیبرال بازارمحور و بهینه‌‌گرایی هستند. یافته‌های پژوهش بیانگر آن است که اگرچه شهر هوشمند، در ظاهر یک دستور کار نوآورانه و رهایی‌بخش ارائه می‌دهد، اما در عمل، بیشتر با شیوه‌های نولیبرالی توسعه شهری همسو می‌شود. به‌این‌ترتیب مسیر آینده شهر هوشمند در بازتعریف پیوند فناوری، سیاست و زیست‌جهان نهفته است.

پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی نشریه آیین حکمرانی 2980-7808 3 6 2025 12 22 The Relationship between Desirable Governance and the Accountability System in Iran نسبت حکمرانی مطلوب با نظام پاسخگویی در ایران 731452 10.22034/ah.2025.2068502.1066 FA علیرضا زهیری استادیار گروه علوم سیاسی، پژوهشکده علوم و اندیشه سیاسی، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، قم، جمهوری اسلامی ایران Journal Article 2025 08 10 Desirable governance requires the proper organization of state–citizen relations and its most important dimension is the existence of an efficient system of responsibility and accountability. Despite legal frameworks for the oversight and accountability of officials and governmental institutions regarding their delegated responsibilities, the accountability system in Iran has not demonstrated the necessary effectiveness and faces various obstacles and challenges. The central question is what factors have challenged accountability in Iran and what the optimal solutions for improving the accountability system are. Despite certain critiques of its epistemological foundations, the desirable governance model provides a suitable framework that, through the articulation of structural and functional indicators, offers a better basis for evaluating and improving governance systems. The findings of the study suggest that the challenges of accountability in Iran stem from both structural and functional obstacles within the governance system. These include discursive tensions regarding the scope and authority of political institutions, an imbalance in the level of oversight and accountability among the branches of government, ambiguity in identifying responsible individuals or institutions, the absence of an efficient information system, weaknesses in merit-based governance, the lack of an effective accountability mechanism, the inefficiency of some managers, and the presence of widespread administrative corruption. To overcome these challenges, at least five measures have been proposed: structural reform of the state and enhancement of its capacity and efficiency; increasing the level of political participation and strengthening political institutionalization; adherence to the rule of law; transparency and free flow of information; and, finally, resolving group-based conflicts through consensus-building. These constitute the most essential measures for addressing accountability challenges in Iran. حکمرانی مطلوب، نیازمند به‌سامانی مناسبات دولت و شهروندان است و مهم‌ترین جنبه آن، وجود یک سیستم بهینه مسئولیت‌پذیر و پاسخگو می‌باشد. باوجود قوانین نظارت و پاسخگویی کارگزاران و نهادهای دولتی درقبال مسئولیت‌های واگذارشده به آنان، نظام پاسخگویی در ایران، کارآمدی لازم را نداشته و با موانع و مشکلاتی روبه‌روست. پرسش این است که چه عواملی پاسخگویی در ایران را با چالش روبه‌رو کرده و راهکار بهینه‌سازی نظام پاسخگویی چیست؟ الگوی حکمرانی مطلوب، باوجود برخی انتقادات به زمینه‌های شناختی آن، چهارچوب مناسبی است که از راه بیان شاخص‌های ساختاری و کارکردی، امکان بهتری برای ارزیابی و به‌سامانی نظام‌های حکمرانی به‌دست می‌دهد. دستاوردهای پژوهش، این انگاره را پیش رو قرار می‌دهد که چالش‌های پاسخگویی در ایران، ناشی از موانع و مشکلاتی هم در سطح ساختار و هم کارکردهای نظام حکمرانی ازجمله تعارض گفتمانی درباره حدود و اختیارات نهادهای سیاسی، عدم تعادل در میزان نظارت و پاسخگویی قوای کشور، ابهام در تعیین افراد یا نهاد پاسخگو به همراه نبود سیستم اطلاعات کارآمد، ضعف در حاکمیت شایسته‌سالاری، نبود سیستم کارآمد پاسخگویی، ناکارآمدی برخی مدیران و وجود فساد گسترده اداری است. برای برون‌رفت از این چالش‌ها، دست‌کم پنج اقدام پیشنهاد شده است. اصلاح ساختاری دولت و توانمندسازی و کارایی آن؛ افزایش سطح مشارکت سیاسی و تقویت نهادمندی سیاسی؛ پیروی از حاکمیت قانون؛ شفافیت و جریان آزاد اطلاعات و سرانجام حل تعارض‌های گروهی از راه اجماع، از مهم‌ترین اقدام‌هایی است که برای حل چالش‌های پاسخگویی در ایران ضروری است.

پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی نشریه آیین حکمرانی 2980-7808 3 6 2025 12 22 A Critical and Comparative Reading of Interactive State–Nation Governance in the Islamic Republic of Iran خوانشی انتقادی و تطبیقی از حکمرانی تعاملی دولت _ ملت در نظام جمهوری اسلامی ایران 733322 10.22034/ah.2026.2078561.1089 FA زهرا هادی‌زاده اصفهانی دانشجوی دکتری رشته مدیریت دولتی، گروه مدیریت دولتی، دانشکده مدیریت و برنامه ریزی راهبردی، دانشگاه جامع امام حسین علیه السلام، تهران، جمهوری اسلامی ایران 0009-0008-5419-4425 سید عابد رضایی استادیار گروه مدیریت دولتی، دانشکده مدیریت و برنامه ریزی راهبردی، دانشگاه جامع امام حسین علیه السلام، تهران، جمهوری اسلامی ایران 0009-0005-4452-1304 Journal Article 2025 08 23 The relationship between the state and the nation constitutes one of the most fundamental pillars of political systems, which in recent decades has encountered serious challenges in the sphere of “effectiveness.” Addressing this issue requires moving beyond unilateral actions and embracing the macro-pattern of interactive governance, an approach that assumes the participation of stakeholders in policymaking and the delivery of public services. However, global models, primarily grounded in the experiences of developed democracies, lack the necessary compatibility when confronted with Iran’s structural and political context. The main objective of this study is to explain the requirements for reforming and implementing interactive governance in the system of the Islamic Republic of Iran through a synthesis of global literature and domestic experiences. Accordingly, the central issue of the study focuses on identifying structural, operational, and consequential solutions for improving the state–nation relationship within the Iranian context. The research methodology is based on a critical review and a comparative study of 50 selected sources (25 domestic and 25 foreign) drawn from the Scopus and Google Scholar databases over the past decade. The findings indicate that improving interactions depends upon the establishment of effective intermediary institutions. The major contributions of the study are explained at three levels: at the structural level, the necessity of restructuring power around revolutionary institutions as “intermediary institutions”; at the operational level, the transition from state-centered administration to indigenous network-based management and supportive governance; and at the consequential level, the strengthening of legitimacy through mutual oversight and the transformation of the citizen into a co-creator. Finally, the study concludes by emphasizing the necessity of designing an indigenous desirable model and developing criteria for evaluating interactive governance. It is suggested that, through utilizing the capacities of benefactors and charitable organizations within a network-based management framework, the transition from directive governance to realistic facilitative governance be accelerated, so that genuine public participation may lead to the enhancement of social capital and political legitimacy. رابطه دولت و ملت از اساسی‌ترین ارکان نظام‌های سیاسی است که در دهه‌های اخیر با چالش‌های جدی در حوزه «کارآمدی» روبه‌رو شده است. حل این مسئله نیازمند عبور از کنش‌های یک‌جانبه و پذیرش کلان‌الگوی حکمرانی تعاملی است؛ رویکردی که مشارکت ذی‌نفعان را در طراحی خط‌مشی‌ها و اجرای خدمات عمومی مفروض می‌دارد. بااین‌حال الگوهای جهانی که بیشتر بر تجربیات دموکراسی‌های توسعه‌یافته تمرکز دارند، در رویارویی با بستر ساختاری و سیاسی ایران، انطباق لازم را ندارند. هدف اصلی این پژوهش، تبیین الزامات اصلاح و به‌کارگیری حکمرانی تعاملی در نظام جمهوری اسلامی ایران از راه ترکیب ادبیات جهانی و تجربیات داخلی است. براین‌اساس مسئله اصلی پژوهش بر شناسایی راهکارهای ساختاری، عملیاتی و پیامدی برای بهبود پیوند دولت ـ ملت در بستر ایران متمرکز است. روش‌شناسی پژوهش بر پایه «مرور انتقادی» و «مطالعه تطبیقی» ۵۰ منبع منتخب (۲۵ منبع داخلی و ۲۵ منبع خارجی) از پایگاه‌های اسکوپوس و گوگل‌اسکالر، در بازه زمانی ۱۰ ساله اخیر است. یافته‌ها نشان می‌دهد که بهبود تعاملات، در گرو ایجاد نهادهای میانجی کارآمد است. دستاوردهای مهم پژوهش در سه سطح تبیین شد: در سطح ساختاری، ضرورت بازآرایی قدرت با محوریت نهادهای انقلابی به‌عنوان «حلقه‌های میانی»؛ در سطح عملیاتی، گذار از تصدی‌گری دولتی به مدیریت شبکه بومی و حمایت‌گری؛ در سطح پیامدی، «تقویت» مشروعیت از راه نظارت متقابل و تبدیل شهروند به «خالق مشترک». درنهایت نتیجه‌گیری پژوهش بر ضرورت طراحی الگوی مطلوب بومی و تدوین ملاک‌های سنجش حکمرانی تعاملی تأکید دارد. پیشنهاد می‌شود بااستفاده‌از ظرفیت خیّرین و سازمان‌های خیریه در قالب مدیریت شبکه‌ای، فرایند انتقال از حکمرانی دستوری به تسهیل‌گری واقع‌گرایانه تسریع شود تا مشارکت واقعی مردم، به ارتقای سرمایه اجتماعی و مشروعیت سیاسی بینجامد.

پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی نشریه آیین حکمرانی 2980-7808 3 6 2025 12 22 Desirable Governance: An Examination of the Components for Evaluating the Impacts of Law in the Legal System of the Islamic Republic of Iran حکمرانی مطلوب؛ واکاوی مؤلفه‌های ارزیابی تأثیرات قانون در نظام حقوقی جمهوری اسلامی ایران 731886 10.22034/ah.2025.2062880.1052 FA جعفر حیدرپور دانشجوی دکتری حقوق عمومی، گروه حقوق عمومی ، دانشکده حقوق، دانشگاه قم، قم، جمهوری اسلامی ایران 0009-0006-6451-3237 مهدی رجائی استادیار گروه حقوق عمومی، دانشکده حقوق، دانشگاه قم، قم، جمهوری اسلامی ایران 0009-0007-2091-8619 Journal Article 2025 06 06 High-quality, enforceable, and socially accepted laws are among the essential components of rule-based governance, whereas the enactme=nt of non-prioritized, fragmented, and non-enforceable laws constitutes one of the fundamental challenges of governance systems in countries. Law impact assessment, as a tool for addressing this problem, is employed in many countries both ex ante and ex post. The components of law impact assessment vary according to the foundations of governance systems and are designed in accordance with their respective legal structures. The principal question of the present study concerns the components of law impact assessment within the framework of desirable governance in the Islamic Republic of Iran. To arrive at an answer, these components were redesigned from the Constitution, the fundamental source of the country’s governance system, using the thematic analysis method. In this regard, all 177 articles of the Constitution were examined, and 500 initial codes were identified. Through repeated review, the initial codes and concepts were refined into 138 open codes. After refining the basic concepts and categories, the components of Regulatory Impact Assessment were explained in five dimensions: religious, cultural-social, political, economic, and environmental. The findings of the study showed that adherence to Islamic principles, consideration of public interests, and non-contradiction with Islamic rulings are among the religious components. The promotion of Islamic culture and the centrality of the family are among the cultural-social components. Environmental protection and attention to intergenerational justice are among the main environmental components. Safeguarding political freedoms, preserving the unity of the Islamic world, and political participation are among the political components. The rejection of monopoly and economic corruption, attention to the private and cooperative sectors, and the prevention of economic dependence are among the main “economic components.” قوانین باکیفیت، قابل‌اجرا و موردپذیرش، از مؤلفه‌های اساسی حکمرانی قانونمند بوده و تصویب قوانین غیراولویت‌دار، پراکنده و غیرقابل‌اجرا، از چالش‌های اساسی نظام حکمرانی کشورهاست. ارزیابی تأثیرات قانون به‌عنوان ابزاری برای حل این معضل، در بسیاری از کشورها به‌صورت پیشینی و پسینی مورداستفاده قرار می‌گیرد. مؤلفه‌های ارزیابی تأثیرات قانون بر اساس مبانی نظام حکمرانی کشورها متفاوت بوده و فراخور با ساخت حقوقی آنها طراحی می‌شوند. پرسش اصلی پژوهش پیش رو، مؤلفه‌های ارزیابی تأثیرات قانون در نظام حکمرانی مطلوب جمهوری اسلامی ایران است. برای وصول به پاسخ بااستفاده‌از روش تحلیل مضمون، این مؤلفه‌ها از منبع اساسی نظام حکمرانی کشور یعنی قانون اساسی بازطراحی شدند. درهمین‌راستا 177 اصل قانون اساسی موردمطالعه و 500 کد اولیه انجام گرفته، کدها و مفاهیم اولیه با مطالعه چندباره، به 138 مورد کدگذاری بازتبدیل شدند. پس از پالایش مفاهیم پایه و مقولات، مؤلفه‌های ارزیابی تأثیرات قانون، در پنج جنبه (شرعی، فرهنگی ـ اجتماعی، سیاسی، اقتصادی، محیط‌زیستی) تشریح شد. یافته‌های پژوهش نشان داد که ابتنای بر موازین اسلام، دربردارنده مصالح عامه و عدم مغایرت با احکام اسلام از «مؤلفه‌های شرعی»، اشاعه فرهنگ اسلامی و محوریت خانواده از «مؤلفه‌های فرهنگی ـ اجتماعی»، حفاظت از محیط‌زیست و توجه به عدالت بین‌نسلی از مؤلفه‌های اصلی «محیط‌زیستی»، حفظ آزادی‌های سیاسی و وحدت جهان اسلام، مشارکت سیاسی از «مؤلفه‌های سیاسی»، نفی انحصار و فساد اقتصادی، توجه به بخش خصوصی و تعاونی و جلوگیری از وابستگی اقتصادی از «مؤلفه‌های اصلی اقتصادی» هستند.

پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی نشریه آیین حکمرانی 2980-7808 3 6 2025 12 22 Virtue-Oriented Governance in the Political Thought of Morteza Motahhari and the Communitarians حکمرانی فضیلت‌محور در اندیشه سیاسی شهید مطهری و جماعت‌گرایان 735668 10.22034/ah.2026.2075349.1084 FA عبدالرضا بای استادیار گروه علوم سیاسی، دانشکده علوم انسانی، واحد آزادشهر، دانشگاه آزاد اسلامی، گلستان، جمهوری اسلامی ایران 0000-0002-0930-4540 مصطفی محمدی دانشجو دکتری اندیشه‌های سیاسی، گروه علوم سیاسی، دانشکده علوم انسانی، واحد آزادشهر، دانشگاه آزاد اسلامی، گلستان، جمهوری اسلامی ایران 0009-0008-9102-5778 خسرو مزرعی استادیار گروه علوم سیاسی، دانشکده علوم انسانی، واحد آزادشهر، دانشگاه آزاد اسلامی، گلستان، جمهوری اسلامی ایران 0009-0008-9102-5778 Journal Article 2025 05 20 Virtue-oriented thought, as one of the principal pillars of political ethics in Shia political thought, by emphasizing human and innate values, presents a model of governance in which consideration for indigenous cultural norms across different geographical regions becomes possible. To explain this issue, the communitarian perspective on the challenges of the modern world has been adopted as a model—challenges whose negative consequences are observable in the so-called advanced and modern countries. The fading of human values and the neglect of human virtues and the notion of the good—as one of the innate tendencies of humankind—is an issue that can be examined and understood through recourse to religious literature. Thus, by examining these challenges, the present study seeks to elucidate a model of innate governance in the political thought of Morteza Motahhari. This article seeks to address the question of whether the virtue-oriented society envisioned by the communitarians bears affinity and compatibility with the society envisioned by Morteza Motahhari. In response, it may be argued that the society described by the communitarians through their critique of the components of liberalism bears a certain degree of affinity with the society envisioned by Motahhari. However, the fundamental difference between these two approaches lies in their understanding of human nature (fitrah), reason, and the relationship between reason and spiritual sources. In fact, between these two approac.hes there exist both meaningful points of convergence and affinity, as well as fundamental differences that prevent any claim of complete equivalence between them. This affinity makes possible dialogue and comparative engagement, yet it does not lead to assimilation or the reduction of one approach to the other. فضیلت‌گرایی به عنوان یکی از ارکان اصلی اخلاق سیاسی در اندیشه سیاسی شیعه، با پرداختن به ارزش‌های انسانی و فطری، شیوهای از حکمرانی را نشان میدهد که درآن امکان توجه به ملاحظات فرهنگ بومی در مناطق مختلف جغرافیایی وجود دارد. برای توضیح این مطلب، از نگاه جماعت‌گرایی به چالشهای دنیای مدرن، الگو گرفته شده است؛ چالشهایی که در آثار منفی آن در کشورهای به اصطلاح پیشرفته و مدرن ‌مشاهده‌پذیر است. کم رنگ‌شدن ارزش‌های انسانی و بی‌توجهی به فضائل انسانی و مسئله خیر، به‌عنوان یکی از گرایش‌های فطری نوع بشر، مسئلهای است که با رجوع به ادبیات دینی، امکان بررسی و فهم آن وجود دارد. از‌این‌رو، با بررسی این چالشها، به تبیین الگویی از حکمرانی فطری در اندیشه سیاسی شهید‌‌ مطهری پرداخته شده است. این مقاله به‌دنبال پاسخگویی به این مسئله است که آیا جامعه فضیلت‌محوراز نگاه جماعت‌گرایان، با جامعه موردتوجه شهید‌ مطهری قرابت و همراهی دارد؟ در پاسخ باید گفت جامعه‌ای که جماعت‌گرایان با نقد مؤلفه‌های لیبرالیسم از آن یاد میکنند، تاحدودی با جامعه موردنظر شهید مطهری قرابت دارد، اما تفاوت اساسی میان این دو رویکرد، در جایگاه فطرت انسانی، عقل و رابطه آن با منابع معنوی است. درواقع میان این دو رویکرد، هم نقاط هم‌گرایی و قرابتی معنادار وجود دارد و هم تفاوت‌های بنیادینی که مانع از همانندسازی کامل آنها می‌شود؛ قرابتی که امکان گفت‌وگو و بهره‌گیری تطبیقی را فراهم می‌کند، اما به همسان‌سازی یا تقلیل یکی بر دیگری نمی‌انجامد.

پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی نشریه آیین حکمرانی 2980-7808 3 6 2025 12 22 A Macro Policy Framework for Legislation on Hijab Based on Islamic Governance چهارچوب سیاستی کلان برای قانونگذاری در حوزه حجاب مبتنی بر حکمرانی اسلامی 733238 10.22034/ah.2026.2063066.1053 FA مرتضی حیدرزاده طلبه سطح 4 فقه‌وحقوق عمومی، گروه حقوق عمومی، مؤسسه فقه‌وحقوق اسلامی، مجتمع عالی فقه، حقوق و قضای اسلامیحوزه علمیه قم، قم، جمهوری اسلامی ایران 0009-0004-2388-6454 ابراهیم حیدری دانشجوی دکتری حقوق عمومی، گروه حقوق عمومی ، دانشکده حقوق، دانشگاه قم، قم، جمهوری اسلامی ایران 0009-0008-9514-1442 رضا پورصدقی دکتری فقه و مبانی حقوق، گروه اصول مرکز فقهی ائمه اطهار علیه السلام، حوزه علمیه قم، قم، جمهوری اسلامی ایران 0000-0002-3347-6019 Journal Article 2025 06 08 The issue of hijab in Iran is no longer merely an individual obligation or a purely jurisprudential matter; rather, as a multilayered challenge with cultural, political, and social dimensions, it has become one of the strategic issues of Islamic governance. The increasing spread of improper hijab and non-observance of hijab has led various institutions to make extensive efforts to draft and enact legislation aimed at managing this social challenge. However, the existing legislative policies, due to the absence of a coherent theoretical framework and insufficient comprehensiveness, have failed to adequately respond to the evolving conditions of Iranian society regarding chastity and hijab. On this basis, the present study, by raising the central question of “What macro policies, grounded in Islamic governance, exist in the field of promoting hijab for guiding the legislative system in this area?”, seeks to provide a coherent and effective framework for legislative policymaking in this domain. This study is based on the method of extra-textual thematic interpretation with an inferential approach, in which the data have been extracted and analyzed on the basis of the primary and overarching source of Islamic governance, namely the Holy Qur’an. The study begins by analyzing the issue of non-observance of hijab within the framework of cognitive warfare and disruption in the system of social meaning-making. It then, through the application of principles of religious policymaking, derives a set of macro policies within seven major axes: jihad of clarification (Jihad Tabyin), education and cultural development, role modeling, family-centeredness, social popularization and targeted encouragement and punishment. The findings indicate that the focal point of governance in this domain is jihad of clarification aimed at neutralizing the cognitive warfare waged by the enemies of Islamic society. Despite their great importance and the necessity of systematic consideration within the legislative process, the other policies will demonstrate their effectiveness only in full coordination with jihad of clarification. مسئله حجاب در ایران، دیگر فقط یک تکلیف فردی یا موضوع فقهی نیست، بلکه به‌مثابه چالشی چندلایه با ابعاد فرهنگی، سیاسی و اجتماعی، به یکی از مسائل راهبردی حکمرانی اسلامی تبدیل شده است. گسترش روزافزون بی‌حجابی و بدحجابی، سبب شده است تا تلاش‌های فراوانی ازسوی نهادهای مختلف برای تدوین و تصویب قانون، به‌منظور مدیریت این چالش اجتماعی صورت گیرد، اما سیاست‌های تقنینی موجود، به‌سبب نبودِ چهارچوب نظری منسجم و عدم جامعیت کافی، پاسخگوی شرایط متحول جامعه ایران درزمینه عفاف و حجاب نیست. براین‌اساس پژوهش پیش رو با طرح این پرسش اصلی که «چه سیاست‌های کلانی مبتنی بر حکمرانی اسلامی در حوزه ترویج حجاب، به‌منظور راهبری نظام قانونگذاری در این امر وجود دارد؟» به‌دنبال ارائه چهارچوبی منسجم و اثربخش برای سیاست‌گذاری تقنینی در این حوزه است. این پژوهش مبتنی بر روش تفسیر موضوعی برون‌متنی با رویکرد استنطاقی است که اطلاعات آن، بر اساس منبع اصلی و کلان حکمرانی اسلامی ـ یعنی قرآن کریم ـ استخراج و تحلیل شده است. پژوهش پیش رو باتحلیل مسئله بی‌حجابی در چهارچوب جنگ شناختی و اختلال در نظام معناسازی اجتماعی آغاز می‌شود و سپس با بهره‌گیری از اصول سیاست‌گذاری دینی، مجموعه‌ای از سیاست‌های کلان در قالب هفت‌محور استخراج می‌گشود که عبارتند از: جهاد تبیین، آموزش و فرهنگ‌سازی، الگوسازی، خانواده‌محوری، مردمی‌سازی، تشویق و مجازات هدفمند. یافته‌ها نشانگر آن است که نقطه کانونی حکمرانی در این حوزه، جهاد تبیین برای خنثی‌سازی جنگ شناختی دشمنان جامعه اسلامی است. دیگر سیاست‌ها به‌رغم اهمیت بسیار بالای خود و ضرورت توجه نظام‌مند به آنها در فرایند قانونگذاری، در هماهنگی کامل با جهاد تبیین کارآمدی خود را نشان خواهند داد.