پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی نشریه آیین حکمرانی 2980-7808 3 5 2025 06 22 An Examination and Analysis of the Relationship between Jurisprudence (Fiqh) and Governance بررسی وتحلیل مناسبات فقه و حکمرانی 729095 10.22034/ah.2025.2059507.1042 FA عبدالحسین خسروپناه استاد، گروه فلسفه، پژوهشکده حکمت و دین پژوهی، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، تهران، جمهوری اسلامی ایران 0000-0001-6202-7776 مجتبی انوری طلبه سطح 4 فقه و اصول، حوزه علمیه خراسان، مشهد، جمهوری اسلامی ایران 0009-0008-6355-4488 حسین سلیمی دانشجوی دکتری رشته قرآن و حدیث، گرایش مدرسی معارف ، دانشکده معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، جمهوری اسلامی ایران 0009-0001-9321-4600 محمد حسن لنگری طلبه سطح۴ فقه و اصول، حوزه علمیه خراسان، مشهد، جمهوری اسلامی ایران 0009-0006-1411-8343 Journal Article 2024 04 26 Accurate understanding of the extent and scope of the relationship between Shi‘a jurisprudence (Fiqh) and the concept of governance can open new pathways for jurists and related institutions in addressing practical and executive challenges. This study aims to clarify the relationship between Fiqh and governance by focusing on analyzing the nature and mission of Fiqh, explaining different approaches, and identifying appropriate methodological frameworks in this regard. The main issue is how Shi‘a jurisprudence, through its inherent capacities, can exert maximal influence in three fundamental arenas of governance: policymaking, regulatory oversight, and facilitation. Theoretical analysis and documentary review indicate that Shi‘a Fiqh not only derives rulings for the individual and social obligations of the faithful but also plays an active role in the structures and processes of governance, possessing the ability to guide governmental affairs and manage the complex issues of society. These capacities elevate Shi‘a jurisprudence beyond merely individual and social rulings, presenting it as an effective governance-oriented jurisprudence. The scope and potential of Shi‘a Fiqh demonstrate that it possesses the ability to guide governmental affairs, address executive challenges, and provide innovative solutions in policymaking. Accordingly, it can be regarded as both a scientific and practical framework for governance. آگاهی دقیق از میزان و گستره ارتباطات فقه شیعه با مقوله حکمرانی می‌تواند مسیر جدیدی را هم برای فقه‌پژوهان و دستگاه فقاهت و هم برای نهادهای مختلف در حل چالش‌های اجرایی گشوده و بسترهای نوینی را فراهم سازد. در این پژوهش، می‌توان نسبت و ارتباط فقه و حکمرانی را از مسیر تحلیل ماهیت و مأموریت فقه، تبیین رویکردهای مختلف و انتخاب روش‌های مناسب در این زمینه، و همچنین بررسی زمینه‌ها و توانمندی‌های فقه مطلوب برای تأثیرگذاری حداکثری در سه عرصه سیاست‌گذاری، تنظیم‌گری و تسهیل‌گری به‌عنوان ساحت‌های بنیادین حکمرانی، بررسی و روشن ساخت. این تحقیق به توانمندی‌ها و گستره وسیع فقه شیعه توجه دارد که علاوه‌بر استنباط احکام مربوط به افعال فردی و اجتماعی مکلفین، شامل احکام ساختارها و فرایندهای اجرایی نیز می‌شود. به‌عبارت دیگر، فقه شیعه تنها به تنظیم روابط فردی و اجتماعی نمی‌پردازد، بلکه نقش فعالی در عرصه‌های اجرایی و اقامه احکام ایفا می‌کند. این ویژگی‌ها فقه شیعه را به سمت فقه حکمرانی سوق می‌دهند؛ فقهی که با توانمندی‌های خود می‌تواند در تنظیم و هدایت امور حکومتی، پاسخ‌گوی مسائل پیچیده جامعه باشد. در نهایت، فقه شیعه با این گستره و توانمندی‌ها می‌تواند به‌عنوان «فقه حکمرانی» شناخته شود.

پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی نشریه آیین حکمرانی 2980-7808 3 5 2025 06 22 The Semiotics of Governance and the Capitalist Economy in the Fourth Wave of the Technological Revolution نشانه‌شناسی حکمرانی و اقتصاد سرمایه‌داری در موج چهارم انقلاب فناورانه 726632 10.22034/ah.2025.2053082.1030 FA عباس مصلی نژاد استاد ممتاز گروه علوم سیاسی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه تهران، تهران، جمهوری اسلامی ایران 0000-0002-0283-2762 Journal Article 2025 02 10 The transformation in the means of production affects the nature and structure of the capitalist economy. Capitalist economies in the twenty-first century have been influenced by the third and fourth waves of the technological revolution. Changes in the economic base, understood as technology and its connection with the means of production, affect social and economic life, patterns of citizens’ interactions, and the nature of the state. In this process, the conditions for enhancing the role of major powers in controlling their surrounding environment have emerged, thereby affecting the Westphalian power equation. Artificial intelligence not only transforms the structure of the capitalist economy but also influences the modes and norms of governance. Collectivism is considered one of the indicators of transformation in governance. In the third decade of the twenty-first century, signs of a new power struggle have emerged within societal relations, political structures, and the global economy. Governance in the context of the fourth wave of the technological revolution is based on the principle of the 'inclusive participation equation. Under these conditions, the grounds are created for the sharing of ideas, goals, preferences, and expectations among citizen groups. Given the transformation in the configuration of economic means of production, the following question arises: What are the characteristics of the fourth wave of the technological revolution, and how does it impact governance, the capitalist economy, and the pattern of power exercised by actors in the surrounding environment?. The hypothesis of the article suggests that the fourth wave of the technological revolution has led to structural and procedural changes in the economy, politics, and patterns of actors’ interactions. The assumptions of the article indicate that: firstly, the new form of governance is inherently technological; secondly, fourth-wave technologies exert influence on individual, household, and global economies; thirdly, new institutions emerge to regulate the mechanisms of the economy, culture, and global order; and fourthly, global competition among actors gradually becomes more complex and diverse. In structuring the article, the theoretical framework of the network society and the information age, as proposed by Castells, is employed. According to this theory, any transformation in the means of production leaves its impact on the economy, politics, and the management of public affairs by states and other actors in the global political and economic arena. The methodology of the article is based on 'data analysis and process analysis. تحول در ابزار تولید، ماهیت و ساختار اقتصاد سرمایه‌داری را تحت‌تأثیر قرار می‌دهد. اقتصاد سرمایه‌داری در قرن بیست‌ویکم، تحت‌تأثیر موج سوم و چهارم انقلاب فناورانه قرار گرفته است. تغییر در زیربنای اقتصادی، به‌معنای فناوری و پیوند آن با ابزار تولید تأثیر خود در زندگی اجتماعی، اقتصادی، الگوی کنش ارتباطی شهروندان و ماهیت دولت را به‌جا می‌گذارد. در این فرایند، زمینه برای ارتقای سطح و میزان نقش‌یابی قدرت‌های بزرگ در کنترل محیط پیرامونی به‌وجود آمده و معادله قدرت وستفالیایی را تحت‌تأثیر قرار می‌دهد. هوش مصنوعی، نه‌تنها شکل‌بندی اقتصاد سرمایه‌داری را دگرگون می‌کند، بلکه شیوه و هنجارهای حکمرانی را نیز تحت‌تأثیر قرار می‌دهد. جمع‌گرایی در زمره نشانه‌های تحول در حکمرانی به‌شمار می‌آید. در دهه سوم قرن بیست‌ویکم، نشانه‌هایی از جنگ جدید قدرت در روابط جامعه، ساخت سیاسی و اقتصاد جهانی به‌وجود آمده است. حکمرانی در موج چهارم انقلاب فناورانه، مبتنی بر «معادله اشتراک فراگیر» است. در این شرایط، زمینه برای اشتراک‌گذاری ایده‌ها، اهداف، مطلوبیت‌ها و انتظارات گروه‌های شهروندی به‌وجود می‌آید. باتوجه‌به تحول در شکل‌بندی ابزار تولید اقتصادی، می‌توان این پرسش را مطرح کرد که «موج چهارم انقلاب تکنولوژیک دارای چه ویژگی‌هایی بوده و چه تأثیری بر حکمرانی، اقتصاد سرمایه‌داری و الگوی قدرت بازیگران در محیط پیرامونی به‌جا می‌گذارد؟». فرضیه مقاله به این موضوع اشاره دارد که «موج چهارم انقلاب تکنولوژیک، منجر به تغییرات ساختاری و فرایندی در اقتصاد، سیاست و الگوی کنش ارتباطی بازیگران شده است. مفروضات مقاله، بیانگر آن است که اولاً، شکل جدید حکمرانی، ماهیت فناورانه دارد؛ ثانیاً، فناوری موج چهارم، تأثیر خود را بر اقتصاد فردی، خانوادگی و جهانی به‌جا می‌گذارد؛ ثالثاً، نهادهای جدیدی برای کنترل سازوکارهای اقتصاد، فرهنگ و نظم جهانی به‌وجود می‌آید؛ رابعاً، رقابت جهانی بازیگران به‌گونه تدریجی از پیچیدگی و تنوع بیشتری برخوردار می‌شود». در تنظیم مقاله، از رهیافت و چهارچوب نظری جامعه شبکه‌ای و عصر اطلاعات کاستلز استفاده می‌شود. در این نظریه، هرگونه تحول ابزار تولید، تأثیر خود را بر اقتصاد، سیاست و مدیریت امور عمومی دولت‌ها و سایر بازیگران در اقتصاد و سیاست جهانی به‌جا می‌گذارد. روش‌شناسی مقاله مبتنی بر «تحلیل داده‌ها و تحلیل فرایندها» خواهد بود.

پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی نشریه آیین حکمرانی 2980-7808 3 5 2025 06 22 The Formation of International Relations in the Islamic Governance Discourse صورت بندی روابط بین الملل در گفتمان حکمرانی اسلامی 728388 10.22034/ah.2025.2060243.1044 FA سید عبدالقیوم سجادی استاد گروه روابط بین الملل، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه خاتم النبیین (ص)، کابل، افغانستان 0000-0002-9702-5436 Journal Article 2025 01 09 The intensification of interdependence resulting from technological progress and the issue of globalization has made international interactions between actors more important and prominent than ever. Explaining what and how these interactions are in the discourse of Islamic governance is of serious importance. (Importance) Given the importance of the interaction of the Islamic state with other international actors, examining the formulation of international relations in the discourse of Islamic governance is considered an important and serious issue. The purpose of this article is to describe and explain the formulation of international relations in the discourse of Islamic governance. (Objective) The question of what and how international relations are formulated in the discourse of Islamic governance is the main issue of this article. (Main question) The formulation of international relations in the discourse of Islamic governance is represented by the combined nature of the international environment, human will and nations as actors, and common human values as governing rules. (Hypothesis) Using the method and theory of discourse, this article attempts to examine the formulation of international relations in the discourse of Islamic governance in three important axes of the international environment, the actors, and the governing rules. (Method) In the author's belief, expanding relations between nations and regulating these relations based on the rules emphasized in the discourse of Islamic governance, which focus on common human values, leads to security and lasting peace in international relations. (Research Findings). تشدید وابستگی متقابل ناشی از پیشرفت تکنولوژی و مساله جهانی شدن، تعاملات بین المللی میان بازیگران را بیش از پیش مهم و برجسته نمود. تبیین چیستی و چگونگی این تعاملات در گفتمان حکمرانی اسلامی از اهمیت جدی برخوردار می باشد. ( اهمیت) با توجه به اهمیت تعامل دولت اسلامی با دیگر بازیگران بین المللی، بررسی صورت بندی روابط بین الملل در گفتمان حکمرانی اسلامی از مسایل مهم و جدی محسوب می شود. هدف این نوشتار توصیف و تبیین صورت بندی روابط بین الملل در گفتمان حکمرانی اسلامی است.(هدف) پرسش از چیستی و چگونگی صورت بندی روابط بین المللی در گفتمان حکمرانی اسلامی مساله اصلی این نوشتار است.(سوال اصلی) صورت بندی روابط بین الملل در گفتمان حکمرانی اسلامی، به ماهیت ترکیبی محیط بین المللی، اراده انسانی و ملت ها بعنوان بازیگران، ارزش های مشترک انسانی بعنوان قواعد حاکم، باز نمایی می شود. (فرضیه) این نوشتار با استفاده از روش و نظریه گفتمان تلاش می کند تا صورت بندی روابط بین الملل در گفتمان حکمرانی اسلامی در سه محور مهم محیط بین المللی، بازیگران و قواعد حاکم مورد بررسی قرار دهد.(روش) . یافته های تحقیق نشان می دهد که محیط بین المللی در گفتمان حکمرانی اسلامی ترکیبی از منازعه و همکاری با اصالت همکاری است. قواعد حاکم ناظر به ارزشهای انسانی است که مورد حمایت اندیشه اسلامی نیز قرار دارد.

پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی نشریه آیین حکمرانی 2980-7808 3 5 2025 06 22 Factors Influencing the Development of Civil Society Organizations and Their Impact on Governance Transformation in Iran عوامل مؤثر بر توسعه سازمان‌های مردم‌نهاد و تأثیر آن بر تحول حکمرانی در ایران 730026 10.22034/ah.2025.2066972.1064 FA محمد توحیدفام استاد گروه اندیشه سیاسی و مسائل ایران، دانشکده علوم سیاسی، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، جمهوری اسلامی ایران 0000-0002-0775-7482 محمدباقر حشمت زاده دانشیار گروه علوم سیاسی، دانشکده علوم اقتصادی و سیاسی، دانشگاه شهید بهشتی(ره)، تهران، جمهوری اسلامی ایران 0000-0001-7578-4223 زهرا عابدینی دانشجوی دکتری جامعه شناسی سیاسی، گروه علوم سیاسی و روابط بین الملل، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، جمهوری اسلامی ایران 0009-0005-9887-7189 Journal Article 2024 10 24 Civil society organizations (CSOs) serve as intermediaries between the public and the government in advancing social and cultural objectives. Operating in close connection with both the government and the citizenry, CSOs generally play a role in moderating, reforming and supplementing many government programs within society. Considering the crucial role of non-governmental organizations (NGOs) in sustainable development and the need to promote institutionalization and delegating new roles to these organizations, empowering and strengthening their internal capacities is a top priority. Therefore, this research seeks to answer the question: What factors influence the development of CSOs within the framework of the discursive relationships between these organizations and the political structure in Iran? Furthermore, what impact does the development of these organizations have on governance transformation in Iran? Methodologically, this research employs an inductive logic, a qualitative approach, and a content analysis research design to identify influential factors and solutions for the development of CSOs within the political and economic structure of Iran. The findings indicate that the factors influencing the development of CSOs and their discursive relationships with the political structure in Iran can be categorized into five main areas: political, economic, socio-cultural, technological, and environmental. The research demonstrates a significant relationship between these factors and governance transformation in Iran. سازمان‌های مردم‌نهاد، واسطه مردم و دولت در پیشبرد اهداف اجتماعی و فرهنگی هستند که در پیوندی تنگاتنگ با دولت و مردم، فعالیت میکنند و به‌طورکلی با هدف تعدیل، اصلاح و تکمیل بسیاری از برنامههای دولتی در جامعه، نقش دارند. باتوجه‌به اهمیت سازمان‌های غیردولتی در فرایند توسعه پایدار و لزوم ترویج نهادسازی دراین‌زمینه و واگذاری نقشهای جدیدتر به این تشکلها، توانمندسازی و تقویت ظرفیتهای درونی آنها، از اولویتهای اساسی است. ازاین‌رو در این پِژوهش، به‌دنبال پاسخ به این پرسش هستیم که عوامل مؤثر بر توسعه سازمان‌های مردم‌نهاد در چهارچوب مناسبات گفتمانی سازمان‌های مردم‌نهاد با ساختار سیاسی در ایران کدامند؟ همچنین توسعه این سازمان‌ها چه تأثیری بر تحول حکمرانی در ایران دارد؟ به‌لحاظ روشی در پژوهش پیش رو، با منطق استقرایی، با رویکرد کیفی و با به‌کارگیری طرح تحقیق تحلیل محتوا، به‌دنبال شناسایی عوامل مؤثر و راهکارهای توسعه سازمان‌های مردم‌نهاد، در ساختار سیاسی و اقتصادی ایران هستیم. یافته‌ها بیانگر آن است که عوامل مؤثر بر توسعه سازمان‌های مردم‌نهاد وفق مناسبات گفتمانی سازمان‌های مردم‌نهاد با ساختار سیاسی در ایران را می‌توان در 5 سرفصل کلی عوامل سیاسی، اقتصادی، اجتماعی ـ فرهنگی، فناوری و زیست محیطی تبیین کرد. دستاورد پژوهش نشانگر آن است که میان این عوامل و تحول در سطح حکمرانی ایرانی رابطه معناداری وجود دارد.

پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی نشریه آیین حکمرانی 2980-7808 3 5 2025 06 22 Mechanisms for Supporting the Needy in Islamic Social Security Governance سازوکارهای حمایت از نیازمندان در تأمین اجتماعی اسلامی 733307 10.22034/ah.2026.2074963.1082 FA حسین عیوض لو دانشیار گروه اقتصاد سیاسی، دانشکده معارف اسلامی و اقتصاد، دانشگاه امام صادق علیه‌السلام، تهران، جمهوری اسلامی ایران 0009-0002-7471-5642 جواد کجوری دانشجوی دکتری اقتصاد اسلامی، دانشکده معارف اسلامی و اقتصاد، دانشگاه امام صادق علیه السلام، تهران، جمهوری اسلامی ایران. 0009-0003-1131-8997 Journal Article 2025 01 25 Islamic teachings define an individual in need of support within the social security system as any person facing difficulties in meeting their essential and supplementary needs. This research demonstrates that the governance model for supporting these needy individuals is based on a justice-oriented approach within the Islamic economy. The fundamental research question is: According to established criteria of social and economic justice, what are the mechanisms for supporting the needy in Islamic society and how are these mechanisms prioritized and sequenced? This study, employing an analytical‑descriptive methodology, aims to delineate the dimensions of support mechanisms within Islamic social security across four levels: (1) the categories of individuals entitled to assistance, (2) the extent of coverage or scope of support, (3) the methods and strategies employed for assistance, and (4) the resources mobilized for support. All of these are examined through the lens of a justice‑oriented approach to the Islamic economy. The research findings reveal that the support model for meeting the needs of the needy adopts a differentiated strategy, tailoring assistance to the specific circumstances of various social groups. Accordingly, needy groups, considering the quality of their engagement and the support strategy, are placed under the Islamic governance and social‑security system through three complementary approaches: sustainable empowerment, sustainable sponsorship, and temporary sponsorship. These approaches are delivered via people‑based and governmental support layers that operate within the overarching framework of Islamic governance and social security. In this regard, the most important governance policy of the Islamic government is to create equal conditions, eliminate barriers, empower, and provide a suitable platform for growth and access to resources, and ultimately meet the basic needs to support the weaker sections of society. آموزه‌های اسلامی، "نیازمند و مشمول حمایت" در نظام تأمین اجتماعی را هر فردی می‌داند که در تأمین نیازهای حیاتی و تکمیلی خود با مشکل مواجه شده باشد. الگوی حمایت از این نیازمندان بر رویکرد عدالت‌محور در اقتصاد اسلامی متکی است. پژوهش حاضر با روش تحلیلی - توصیفی تلاش دارد در چهار سطح «مشمولان حمایت»، «محدوده حمایت/سطح پوشش»، «شیوه‌ها و راهبردهای حمایت» و «منابع حمایت» ابعاد سازوکارهای حمایتی در تأمین اجتماعی اسلامی را با درنظرگرفتن رویکرد عدالت‌محور در اقتصاد اسلامی ارائه کند. نتایج پژوهش بیانگر آن است که الگوی حمایتی در رفع نیاز نیازمندان، رویکرد حمایتی خود را به نسبت اقشار مختلف، متفاوت قرار داده است؛ براین‌اساس، اقشار نیازمند از حیث کیفیت مواجهه و راهبرد حمایت، با راهبردهای سه‌گانه «توانمندسازی پایدار» و «کفالت پایدار» و «کفالت موقت» از طریق «لایه‌های حمایتی» مردمی و حاکمیتی تحت حمایت‌های نظام تأمین اجتماعی قرار خواهند گرفت. مهمترین سیاست دولت اسلامی در این خصوص ایجاد شرایط یکسان و رفع موانع ، توانمند سازی و بستر سازی مناسب برای رشد و دسترسی به منابع و در نهایت تأمین نیازهای اساسی برای حمایت از اقشار ضعیف جامعه است. در عین حال مردم جامعه نیز در حمایت از اقشار ضعیف جامعه بر اساس اولویت هایی که مشخص گردیده دارای مسئولیت متقابل می باشند.

پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی نشریه آیین حکمرانی 2980-7808 3 5 2025 06 22 Happiness and Governance in the Holy Quran سعادت و حکمرانی در قرآن کریم 728157 10.22034/ah.2025.2062524.1050 FA محمد شجاعیان دانشیار گروه علوم سیاسی، پژوهشکده علوم اجتماعی، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، قم، جمهوری اسلامی ایران 0009-0005-2491-3028 Journal Article 2025 03 02 If we understand governance as the means of exercising power, then the component of human happiness will be one of the influential factors in determining the pattern of exercising power or governance. he Islamic theory of human happiness, based on the verses of the Holy Quran, is based on the servitude of Allah as the ultimate goal and objective of human caliphate. This value-oriented approach considers the worship of Allah as the superior form of life and then formulates the components and objectives of desirable governance based on it. The happiness-oriented approach in explaining the nature of man considers the purpose of exercising political authority to be to create and expand the necessary ground in various areas of individual and social life for the worship of Allah.Other goals such as justice, welfare, freedom, and democracy are considered valuable to the extent that they play a role in achieving that ultimate goal.Who exercises political authority is also determined in a value-oriented manner and by the theory of happiness.The rulers are those who can realize the ultimate goal of servitude to Allah in the best possible way. Finally, the indicators of governance,which are considered one of the most important components of any governance theory, have a meaningful relationship with the theory of happiness.Indicators such as consultation, justice, security, fighting evil, spreading goodness in society, and education can be proposed as the most important indicators of desirable governance based on the happiness-oriented theory of desirable governance from the perspective of the Holy Quran. اگر حکمرانی را به‌معنای شیوه‌های اعمال قدرت بدانیم، آنگاه مؤلفه سعادت انسان یکی از عوامل تأثیرگذار در تعیین الگوی اعمال قدرت یا حکمرانی خواهد بود. هدف از نوشتار پیش رو تبیین تأثیر مؤلفه سعادت انسان از دیدگاه اسلامی بر نظریه حکمرانی است. براین‌اساس پرسش اصلی پژوهش پیش رو آن است که نظریه سعادت انسان از منظر قرآن کریم، چه تأثیری بر حکمرانی مطلوب از این منظر دارد. روش اتخاذشده نیز مبتنی بر روش دلالت پژوهشی است. نظریه اسلامی درباره سعادت انسان بر اساس آیات قرآن کریم، مبتنی بر عبودیت خداوند به‌عنوان غایت و هدف نهایی از خلفت انسان است. این رویکرد ارزش‌گرایانه، عبادت خدواند را به‌عنوان شکل برتر زندگی در نظر می‌گیرد و سپس مؤلفه‌ها و اهداف حکمرانی مطلوب را بر اساس آن صورت‌بندی می‌کند. رویکرد سعادت‌محور در تبیین ماهیت انسان، هدف از اعمال اقتدار سیاسی را ایجاد و بسط زمینه لازم در عرصه‌های مختلف حیات فردی و اجتماعی برای عبادت خداوند در جامعه می‌داند. اهداف دیگری مانند عدالت، رفاه، آزادی و دموکراسی، به‌میزانی که در تحقق آن هدف غایی نقش دارند، ارزشمند به‌شمار می‌آیند. ازسوی‌دیگر اینکه به‌دست چه کسی اقتدار سیاسی اعمال می‌شود، نیز به شکل ارزش‌گرایانه و توسط نظریه سعادت تعیین می‌شود؛ به‌این‌معناکه حکمران یا حکمرانان کسانی هستند که بتوانند هدف غایی که عبودیت خداوند است را به بهترین شکل ممکن تحقق بخشند. درنهایت شاخص‌های حکمرانی ـ که یکی از مهم‌ترین مؤلفه‌های هر نظریه حکمرانی محسوب می‌شود ـ ارتباط معناداری با نظریه سعادت پیدا می‌کند. به‌این‌ترتیب شاخص‌هایی مانند مشورت، عدالت، امنیت، مبارزه با شرور، گسترش خیر در جامعه و تعلیم و تربیت، به‌عنوان برخی از شاخص‌های حکمرانی مطلوب، بر اساس نظریه سعادت‌محور حکمرانی مطلوب از منظر قرآن کریم، قابل‌طرح است.

پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی نشریه آیین حکمرانی 2980-7808 3 5 2025 06 22 Future-oriented covenantal governance based on Surah Al-Ma'idah حکمرانی میثاقی آینده نگر بر اساس سوره مائده 726763 10.22034/ah.2025.2056094.1031 FA محسن مهاجرنیا دانشیار گروه سیاست، پژوهشکده نظام‌های اسلامی، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، تهران، جمهوری اسلامی ایران 0000-0003-1207-6195 سعید اسدی سطح 4 فقه و اصول، حوزه علمیه قم، قم ، جمهوری اسلامی ایران 0009-0004-7295-8282 مرضیه مهاجرنیا دانشجوی دکتری رشته علوم قرآن و حدیث ، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه اصول دین، قم، جمهوری اسلامی ایران 0009-0004-6378-5770 Journal Article 2024 11 16 The future-oriented covenantal governance is a reading of Surah Al-Ma’idah, which, given that it was the last Surah to be revealed, contains the most important concerns of the future governance of Islam. The announcement of the decree to install the successor of the Prophet (PBUH), the completion of the religion and the completion of the blessing of guardianship and the obligation to obey the divine, prophetic and guardianship governance, the declaration of the disbelief and despair of the power of Islam and the immunity of Muslims and the sovereignty of religion against the enemies, and the announcement of the definitive victory of the followers of guardianship and the discourse of Hezbollah all express this divine governance. This governance has been reconstructed in an artistic style in the form of past “contracts” and “covenants” as “processes” between God and humans, and has become the subject of the necessary instruction of “fulfilling the contracts” to choose the future as the most important playground of one’s will, rationality, prudence and planning. The research is structured within the framework of the theory of the geometric structure of the Quran and with the normative scenario writing method in the form of futures studies literature. The research represents the approach of Surah Al-Ma'idah in future-oriented covenantal governance at four levels. At the first level, it reached the past and present trends of Islamic governance through the method of describing facts, and at the second level, it examined warnings about the future, and at the third level, it reached the stage of action and practice to strengthen and build covenantal governance in the future, and at the final level, it expressed the Quranic prophecy about the emergence of the beloved nation. حکمرانی میثاقی آینده نگر خوانشی از سوره مائده است که با عنایت به اینکه آخرین سوره نازل شده است ، مهم ترین دغدغه های حکمرانی آینده اسلام را در خود دارد. ابلاغ حکم نصب جانشینی پیامبر(ع)، اکمال دین و اتمام نعم ت ولایت و الزام اطاعت از حکمرانی الهی و نبوی و ولایی ، اعلام یأس و نوامیدی کفار از قدرت اسلام و مصونیت مسلمانان وحاکمیت دین در مقابل دشمنان واعلام پیروزی قطعی جریان پیروان ولایت و گفتمان حزب الله همه بیانگر این حکمرانی الهی است. این حکمرانی به سبک هنرمندانه ای در قالب «عقود» و ‌«میثاق»های گذشته به مثابه «روندها» ، میان خداوند با انسان ها بازسازی شده است و موضوع دستورالعمل ضروری «اوفوا بالعقود» قرار گرفته است تا آینده را به عنوان مهم‌ترین جولانگاه اراده، عقلانیت، تدبیر و برنامه‌ریزی خود انتخاب نماید. قرار دادن تحقیق در چارچوب نظریه ساختار هندسی قرآن و با روش سناریونویسی هنجاری در قالب ادبیات آینده پژوهی تدوین است. پژوهش در چهار سطح رویکرد سوره مائده را در حکمرانی میثاقی آینده نگر بازنمایی کند. در سطح اول از طریق روش توصیف واقعیتها به روندهای گذشته و حال حکمرانی اسلامی رسید ودر سطح دوم هشدارها نسبت به آینده را بررسی نمود و در سطح سوم به مرحله اقدام و عمل برای تقویت و ساختن حکمرانی میثاقی در آینده رسید تا در سطح پایانی پیشگویی قرآن را در مورد ظهور امت محبوب بیان نماید

پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی نشریه آیین حکمرانی 2980-7808 3 5 2025 06 22 Desirable Islamic Governance and Cyberspace Governance حکمرانی اسلامی مطلوب و حکمرانی فضای مجازی 726633 10.22034/ah.2025.2057937.1035 FA هاتف پوررشیدی علی‌بیگلو استادیار گروه ارتباطات، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، جمهوری اسلامی ایران 0000-0003-2471-6778 جواد علی‌پور استادیار گروه علوم سیاسی، دانشکده حقوق و علوم اجتماعی، دانشگاه تبریز، تبریز، جمهوری اسلامی ایران 0000-0001-5527-4509 Journal Article 2024 09 16 In the era of profound digital technological transformations, cyberspace governance has become one of the most complex and critical challenges facing governments and societies. The main objective of this paper is to elucidate the dimensions and components of desirable Islamic governance and to provide a conceptual framework for its implementation in the cyberspace of the Islamic Republic of Iran. he central research question of this study is: How can Islamic governance, utilizing its specific indicators and approaches, be implemented efficiently and satisfactorily in cyberspace? The research methodology is based on documentary and comparative analysis. By reviewing scientific sources, international documents, and domestic studies, the key indicators of desirable Islamic governance were identified and compared with other governance models. The findings of the study indicate that indicators such as justice, spirituality, human dignity, transparency, participation, and adherence to Islamic values and rulings differ fundamentally from Western governance models. Achieving these indicators in cyberspace requires redefining policies and structures based on Iran’s religious and cultural foundations. Ultimately, this paper provides practical recommendations and a localized framework, paving the way for efficient policymaking aligned with the country’s cultural and religious identity in cyberspace governance and contributing to the advancement of the scientific literature in this field. در عصر تحولات گسترده فناوری دیجیتال، حکمرانی فضای مجازی به یکی از مهم‌ترین چالش‌های دولت‌ها و جوامع بدل شده است. این مقاله با هدف تبیین ابعاد و مؤلفه‌های حکمرانی اسلامی مطلوب و ارائه چارچوبی مفهومی برای پیاده‌سازی آن در فضای مجازی جمهوری اسلامی ایران نگاشته شده است. سؤال اصلی پژوهش آن است که چگونه می‌توان حکمرانی اسلامی مطلوب را با شاخص‌ها و رویکردهای اختصاصی خود به‌صورت کارآمد و رضایت‌بخش در حکمرانی فضای مجازی به کار بست؟ روش تحقیق مبتنی بر تحلیل اسنادی و تطبیقی است و با بررسی منابع علمی، اسناد بین‌المللی و پژوهش‌های داخلی، شاخص‌های کلیدی حکمرانی مطلوب و اسلامی استخراج و تطبیق داده شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد که عدالت، معنویت، کرامت انسانی، شفافیت، مشارکت و التزام به ارزش‌ها و احکام اسلامی، شاخص‌هایی متمایزکننده نسبت به مدل‌های غربی هستند و تحقق آن‌ها در فضای مجازی مستلزم بازتعریف سیاست‌ها و ساختارها بر اساس مبانی دینی و فرهنگی ایران است. این پژوهش با ارائه راهکارهای عملی و چارچوبی بومی، زمینه سیاست‌گذاری کارآمد و متناسب با هویت فرهنگی-دینی ایران را در حوزه حکمرانی فضای مجازی فراهم می‌کند و می‌تواند به توسعه ادبیات علمی این حوزه یاری رساند.

پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی نشریه آیین حکمرانی 2980-7808 3 5 2025 06 22 Quranic Governance and the Theory of Political Participation; the Wali-Agent Model (Conditional Maximalist) حکمرانی قرآنی و نظریه‌ مشارکت‌سیاسی؛ الگوی واکارگزارانه(حداکثری‌مشروط) 730976 10.22034/ah.2025.2074695.1080 FA علی آقاجانی استادیار، گروه علوم سیاسی، پژوهشکده علوم اجتماعی، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، قم، ایران. 0000-0002-0328-2993 Journal Article 2024 12 12 Political participation is among the most challenging issues in political science, particularly in conjunction with the logic of religious theory. Accordingly, the main research question is: in Quranic governance, which approach to political participation is desirable and endorsed by the Quran? Employing the method of thematic interpretation and the theoretical framework of the Wali-Agent Model of political participation, the research proposes the hypothesis of "conditional maximalist participation. This approach lies between the two main approaches to political participation, the delegative (conditionalist) approach and the agentive (maximalist) approach and is closer to conditional maximalist participation; a participation which, from a legal-religious (sharʿī) perspective, is a condition for both the emergence and the survival of the religious state. The verses affirming the conditionality of political participation include the verses on Ulu al-Amr (those in authority), Imamate (leadership), Awlawiyyah (priority) and the proclamation of divine rulings. In contrast, the verses affirming the maximal nature of participation include the verses on Shūrā (consultation), Bay'ah (pledge of allegiance), fulfillment of covenants, Amr bi al-Ma'ruf wa Nahy 'an al-Munkar (enjoining good and forbidding evil), general Quranic addresses, Khilafah (vicegerency), and Amanah (trust). These have been assessed in this research within the framework of the agentive model of participation. The desirable Quranic participation is an authentic participation (intrinsic and partial cause), yet bound by prior conditions. The pillars of this approach are: the authoritative validity (ḥujjiyyah) of the political contract between the ruler and the people; the institutional obligation of consultation (shūrā) in the public sphere; active political participation as enjoining good and forbidding evil; the public right to select; graded divine vicegerency (khilāfah) in line with the right to participate; and the delegation of governance to the competent as a divine trust (amānah). This theory differs from certain other views, particularly in the interpretation of the verses on consultation and pledge of allegiance. In the selection of the leader, although divine text (naṣṣ) and appointment (naṣb) are accepted, the political participation of the people also holds intrinsic significance. Consultation is obligatory, and collective commitment to its outcome is necessary. Allegiance (bayʿah) also has a semi-institutive nature. In the Age of Occultation (ghaybah), the textual designation and the rightfulness of the leadership of the jurist (walāyat al-faqīh) exist potentially (bil-quwwah); for their actualization (bil-fiʿl), they require the people's pledge of allegiance. This conditional maximalist approach is evaluated as the most compatible model of political participation with Quranic teachings. پرسش‌اصلی مقاله أن‌است که در حکمرانی قرآنی چه‌رهیافتی از مشارکت‌سیاسی، رهیافت‌مطلوب است. فرضیه‌پژوهش، برپایه روش تفسیرموضوعی و چارچوب نظری مشارکت سیاسی واکارگزارانه که آن را حداکثری‌مشروط نام می‌نهد برآن است که در دولت‌دینی، مشارکت‌سیاسی و رقابت درون رژیم‌سیاسی نه علیه یا صرفا برای آن است و در میان رهیافت‌های مشارکت‌سیاسی واگذارانه و کارگزارانه؛ رهیافت‌مطلوب قرآن به رهیافتی که می‌توان وا-کارگزارانه و «حداکثری‌مشروط» نامید نزدیک‌تر است که ازنظر شرعی در حدوث و بقای دولت‌دینی شرطیت دارد. آیات دال بر مشروطگی(واگذاری) مشارکت‌سیاسی، آیات‌اولوالامر، آیه‌امامت، آیه‌اولویت، و آیات دال بر ابلاغ قوانین‌الهی است. آیات دال بر حداکثری(کارگزارانگی) مشارکت‌سیاسی نیز علاوه بر آیات‌شورا و بیعت آیات‌دیگری مانند آیات وفای‌به‌عقد، امربه‌معروف و نهی‌ازمنکر، خطابات‌عمومی قرآن، خلافت و امانت و... است که مورد نسبت سنجی با مشارکت‌سیاسی واکارگزارانه قرارگرفته‌اند. بر این‌پایه مشارکت‌مطلوب، مشارکتی است که به‌صورت جزءالعله دارای اصالت است اما مشروط و مقید به‌برخی شروط و شرایط‌پیشینی است. بر این‌اساس حجیت عقدسیاسی میان حاکم و مردم، الزام نهادشورا در عرصه‌عمومی،مشارکت‌سیاسی فعال به‌مثابه امربه‌معروف و نهی‌ازمنکر و دخالت در تعیین‎سرنوشت، حق انتخاب‌گری و گزینش‌عمومی مردم، خلافت‌نوعیه‌مشککه از خداوند در راستای حق‌مشارکت، و حق وانهادن‌حکومت‌به شایستگان به‌مثابه امانت از ارکان‌رهیافت مشارکت‌سیاسی «حداکثری‌مشروط»(واکارگزارانه) است. این‌نظریه، در دودسته آیات یعنی آیات‌شورا و آیات‌بیعت به‌طور صریح با برخی دیدگاه‌های دیگر تفسیری، دارای تفاوت‌‌هایی است. در مرحله‌انتخاب رهبر با وجود پذیرش‌نص و نصب‌الهی اما برای مشارکت‌سیاسی مردم موضوعیت نیز قائل است. براساس هم مشورت امری‌لازم است و هم التزام به‌مشورت و نتیجه‌ای که از مشورت برمی‌خیزد بالاجمال امری‌ضرور است. رهیافت‌مطلوب پژوهش، بیعت را ماهیتا نیمه‌تأسیسی می‌انگارد. بر این‌پایه در عصرغیبت، نص و حقانیت‌رهبری‌فقیه، بالقوه‌‌است که برای تبدل به‌فعلیت، بیعت را می‌طلبد. تحویل و تقلیل کلمات‌حضرت به‌جدل نیز حتی اگر امری‌درست باشد نشان‌دهنده آن‌است که آن‌حضرت درعمل این‌گونه رفتار کرده‌‌اند و به‌گونه دیگری رفتار ننموده‌‌اند و در استدلال‌همگانی این‌رویه را تجویزنموده و حجیت بخشیده‌‌اند. ضمن آن‌که این‌مسأله در غیرمعصوم به مراتب قوی‌تر است.

پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی نشریه آیین حکمرانی 2980-7808 3 5 2025 06 22 The Institutional position of Futures Studies in Islamic Governance جایگاه نهادی آینده‌پژوهی در حکمرانی اسلامی 728817 10.22034/ah.2025.2060947.1045 FA سید غلامرضا موسوی استادیار،گروه فقه سیاسی، دانشکده فقه مضاف،دانشگاه باقرالعلوم علیه السلام، قم، جمهوری اسلامی ایران 0009-0003-7399-670X Journal Article 2024 08 17 In the contemporary world, characterized by rapid changes, increasing complexities, and structural uncertainties, futures studies have transformed from a technical tool into a strategic necessity for survival, development, and civilization-building. The main issue of this study is to examine the role of futures studies within Islamic governance based on the principle of Wilayat, and to explore how it can be institutionalized through an efficient organizational framework. The research hypothesis posits that achieving foresighted governance in the Islamic Republic of Iran requires the establishment of an independent and specialized institution under the authority of the Velayat-e Faqih (Guardianship of the Islamic Jurist). This institution would integrate exploratory and normative approaches to design the system’s civilizational vision, monitor developments, and guide macro-level policies. The present study, employing a descriptive-analytical methodology with a prescriptive approach and drawing on the theoretical framework of a "systems perspective on governance," analyzes the strategic position of the Velayat-e Faqih as the balancing axis of the Islamic system in futures studies and high-level decision-making. The findings of the study indicate that futures studies within the Islamic governance system are not merely a managerial tool; rather, they constitute a wisdom-based and divine-oriented mechanism to clarify the societal trajectory and realize divine promises. The innovation of this research lies in the fact that, for the first time, the institutional position of the "Futures Studies Center" under the Strategic Planning and Supervision Organization of the Velayat-e Faqih is analyzed and conceptualized both theoretically and structurally. This model can enhance synergy among the country’s futures studies institutions, prevent duplication of efforts, and ensure the cohesion of foresight knowledge within the Islamic system. در جهان معاصری که با تحولات شتابان، پیچیدگی‌های فزاینده و عدم‌قطعیت‌های ساختاری روبه‌رو است، آینده‌پژوهی از یک ابزار فنی، به ضرورتی راهبردی برای بقا، پیشرفت و تمدن‌سازی تبدیل شده است. مسأله اصلی این پژوهش، آن است که آینده‌پژوهی چه جایگاهی در حکمرانی اسلامی مبتنی بر ولایت دارد و چگونه می‌توان آن را در قالب یک ساختار کارآمد نهادینه کرد. فرضیه پژوهش به‌دنبال این است که تحقق حکمرانی آینده‌نگر در جمهوری اسلامی ایران، نیازمند تأسیس نهادی مستقل و تخصصی ذیل نهاد ولایت است که با تلفیق رویکردهای اکتشافی و هنجاری، چشم‌انداز تمدنی نظام را طراحی، تحولات را رصد و سیاست‌های کلان را هدایت کند. پژوهش پیش رو با روش توصیفی ـ تحلیلی و رویکرد تجویزی و با بهره‌گیری از چهارچوب نظری «نگرش سیستمی به حکمرانی»، جایگاه راهبردی ولایت فقیه را به‌عنوان محور تعادل‌بخش نظام اسلامی در آینده‌پژوهی و تصمیم‌سازی کلان تحلیل می‌کند. یافته‌های پژوهش نشانگر آن است که آینده‌پژوهی در منظومه حکمرانی اسلامی، تنها ابزاری مدیریتی نیست، بلکه افزون‌برآن، سازوکاری حکمت‌محور و الهی برای تبیین مسیر حرکت جامعه و تحقق وعده‌های الهی است. نوآوری این پژوهش، بیانگر آن است که برای نخستین‌بار، جایگاه نهادیِ «مرکز آینده‌پژوهی» ذیل سازمان برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی نهاد ولایت به‌صورت نظری و ساختاری تحلیل و تبیین می‌شود؛ الگویی که می‌تواند هم‌افزایی میان نهادهای آینده‌پژوهی کشور را تقویت کرده، از موازی‌کاری جلوگیری کند و انسجام دانش آینده‌نگر نظام اسلامی را فراهم آورد.

پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی نشریه آیین حکمرانی 2980-7808 3 5 2025 06 22 Genealogy of Power and Knowledge in the Qur’anic Information System: An Exegetical Reinterpretation of Verse 83, Surah An-Nisa تبارشناسی قدرت ومعرفت در نظام اطلاعاتی قرآن؛ بازخوانی تفسیری آیه ۸۳ سوره نساء 727603 10.22034/ah.2025.2056681.1033 FA رضا ملازاده یامچی پژوهشگر پسا دکتری علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، جمهوری اسلامی ایران 0009-0001-6593-7545 میثم شعیب دکتری فقه و مبانی حقوق اسلامی، گروه فقه و حقوق اسلامی، دانشکده الهیات، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، جمهوری اسلامی ایران 0000-0003-2904-9601 Journal Article 2024 09 27 The present study aims to conduct a genealogical analysis of Verse 83 of Surah An-Nisa and its complementary verses, with the goal of deriving a theoretical framework entitled “Islamic Epistemic Governance.” This article addresses the central question of how the Qur’anic model of information management, with a focus on the development of the concepts of “Uli al-Amr” (those in authority) and “Mustanbitin” (the ones who derive knowledge), structures the relationship between power and knowledge, and what principles it provides for confronting contemporary information crises. For this purpose, using a dual qualitative approach that includes content analysis of exegeses and Foucauldian critical genealogy, the evolution of discourses in this field has been examined. The findings indicate that the understanding of “Uli al-Amr” has evolved throughout history from an executive authority to an epistemic authority. Moreover, the Qur’anic information system is based on four principles: universal responsibility and verification, reference to a dynamic authority, specialized inference, and the fundamental role of faith in providing protection. The ultimate outcome is the presentation of a framework for Islamic Epistemic Governance, a model in which the legitimacy of power is linked to the wise management of knowledge for ensuring the security and guidance of the Ummah, and which, with an emphasis on value-based foundations, possesses the capacity to address contemporary information challenges. بحران‌های اطلاعاتی معاصر،ضرورت بازاندیشی در مبانی حکمرانی اطلاعات را آشکار ساخته است. این پژوهش،با هدف واکاوی تفسیری آیه ۸۳ سوره نساء وآیات مکمل،به تبارشناسی مفهوم «مرجعیت اطلاعاتی» و«اقتدار معرفتی» ونسبت آن با «قدرت» در گفتمان اسلامی می‌پردازد. مسئله اصلی،چگونگی برساخت الگوهای مدیریت اطلاعات در پرتوتطور فهم این مفاهیم کانونی است. با روش تحلیل محتوای کیفی تفاسیر ورویکردی هرمنوتیکی-تبارشناسانه،رقابت گفتمانی در تعریف این مرجعیت وبازتاب آن بر رابطه قدرت ومعرفت بررسی شده است. یافته‌ها،الگوی قرآنی را نظامی پویا ومبتنی بر اصولی چون مسئولیت‌پذیری همگانی و«تبیُّن»،مرجعیت‌گرایی ساختارمند،«استنباط» تخصصی،ونقش ایمان در مصونیت اطلاعاتی نشان می‌دهد. نوآوری تحقیق در ارائه چارچوب «حکمرانی معرفتی اسلامی» است که مشروعیت وکارآمدی قدرت را به توانایی مدیریت حکیمانه معرفت برای تأمین امنیت وهدایت امت پیوند می‌زند. این الگو،با تأکید بر مبانی ارزشی وارائه مدلی از «مدیریت ریسک اطلاعاتی»،از رویکردهای صرفاً فنی متمایز شده وظرفیت پاسخگویی به چالش‌های نوین اطلاعاتی را داراست.وظرفیت پاسخگویی به چالش‌های نوین اطلاعاتی را داراست.

پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی نشریه آیین حکمرانی 2980-7808 3 5 2025 06 22 Responsibilities of the Islamic Government in Achieving People-Centric Governance with Emphasis on the Iranian Islamic Progress Model مسئولیت‌های دولت اسلامی در تحقق حکمرانی مردم‌پایه با تأکید بر الگوی اسلامی‌ایرانی پیشرفت 734212 10.22034/ah.2026.2076347.1085 FA سید کاظم سید باقری دانشیار گروه سیاست، پژوهشکده نظام‌های اسلامی، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، تهران، جمهوری اسلامی ایران 0000-0002-4856-1726 محمد نظری پشتکوهی استادیار گروه معارف دانشگاه علوم پزشکی زابل، زابل، جمهوری اسلامی ایران 0000-0003-2511-9182 Journal Article 2024 07 30 People-centric governance in the Islamic system is a necessary condition for the sustainability, effectiveness, and legitimacy of the Islamic government on the path to civilizational progress. This form of governance, based on the active, informed, and responsible participation of citizens and the institutionalized synergy between society and governing structures, encompasses foundations such as upholding citizen dignity, providing grounds for society to achieve a flourishing life (Hayat Tayyiba) ensuring comprehensive security, and guaranteeing political and social freedoms. The present research, employing a descriptive-analytical method and a comparative approach, re-examines the sources of Islamic political thought and compares them with the framework of the Iranian Islamic Progress Model. The central research question is: Considering the necessary foundations for achieving people-centric governance and drawing on the document outlining the Iranian Islamic Progress Model, what are the responsibilities of the Islamic government in realizing that governance? The research hypothesis posits that, based on the core values of comprehensive security, legitimate political and social freedoms, the rule of law, upholding citizen dignity, and idealism grounded in a flourishing life (Hayat Tayyiba), the five areas of responsibility for the Islamic government in realizing people-centric governance are: institutional regulation, functional accountability, normative justice, meritocracy, and empowering citizens for comprehensive participation. Implementing these responsibilities will create the conditions for active and responsible public participation, functional accountability, political and social justice, and enhancing the legitimacy and effectiveness of the system. حکمرانی مردم‌پایه در دولت اسلامی یکی از مؤلفه‌های بنیادین قدرت سیاسی در جمهوری اسلامی ایران به شمار می‌رود، به‌گونه‌ای که تحلیل مسیر پیشرفت سیاسی و اجتماعی کشور بدون توجه به این محور کلیدی، امکان‌پذیر نیست. سند الگوی اسلامی–ایرانی پیشرفت با تأکید بر الگوی حکمرانی مردم‌پایه و مشارکتی، می‌کوشد ضمن تثبیت نقش راهبردی دولت، جایگاهی فعال و مؤثر برای شهروندان در عرصه‌های مختلف، به‌ویژه در مشارکت سیاسی و نظارت مردمی تعریف کند. این نوشتار با تمرکز بر رویکرد حکمرانی مردم‌پایه در دولت اسلامی، به تحلیل مسئولیت‌ها و الزامات دولت در تحقق ظرفیت‌های مشارکت و نظارت عمومی بر اساس مبانی و مفاد سند الگو می‌پردازد. بر اساس بخش‌های مختلف سند، و با اتکا به اصولی چون حفظ کرامت انسان، فراهم‌سازی بسترهای حیات طیبه، تضمین امنیت جامع، و تأمین آزادی‌های سیاسی و اجتماعی، دولت اسلامی موظف است در زمینه‌هایی نظیر گسترش مشارکت عمومی، تقویت نظارت‌های مردمی، تحقق عدالت سیاسی، استقرار شایسته‌سالاری در ساختار قدرت و ارتقای مسئولیت‌پذیری نهادی نقش‌آفرینی مؤثر داشته باشد. این پژوهش با بهره‌گیری از روش توصیفی–تحلیلی و با رویکرد مطالعه تطبیقی میان سند الگو و منابع اندیشه سیاسی اسلام، به تبیین ابعاد نظری و عملی این مسئولیت‌ها می‌پردازد و نشان می‌دهد که تحقق حکمرانی مردم‌پایه، شرط لازم برای پایداری، کارآمدی و مشروعیت دولت اسلامی در مسیر پیشرفت تمدنی است.