پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی نشریه آیین حکمرانی 2980-7808 4 7 2026 06 22 حکمرانی مطلوب از منظر قران کریم: تبیین اصول و معیارهای قرانی حکمرانی فضیلت مدار تبیین اصول و معیارهای حکمرانی مطلوب فضیلت مدار از منظر قران کریم 741534 10.22034/ah.2026.2095240.1136 FA همت بدرآبادی استادیار گروه معارف اسلامی، دانشکده پزشکی، دانشگاه علوم پزشکی هرمزگان، بندرعباس، ایران 0000-0002-7077-7785 Journal Article 2026 01 20 چکیده پژوهش حاضر با هدف استخراج و تبیین اصول حکمرانی مطلوب از منظر قرآن کریم، به بررسی چارچوب‌های مفهومی و مصادیق عملی حکمرانی در متن قرآن می‌پردازد. حکمرانی به مثابه چگونگی تدبیر امور جامعه از طریق اعمال قدرت، اتخاذ سیاست‌ها و انجام تصمیمات است. در این فرآیند اعمال اقتدار، تدوین سیاست‌ها و تصمیم‌سازی در سطوح کلان جامعه، متأثر از نظام ارزشی حاکم برآن جامعه است. در جوامع متدین، این نظام ارزشی ریشه در متون دینی داشته و اصول حکمرانی را تحت تأثیر قرار می‌دهد. حال پرسش این است که اصول حکمرانی مطلوب از منظر قران کدام است؟ پاسخ به این پرسش با بهره‌گیری از روش‌شناسی ترکیبی شامل تحلیل محتوای کیفی و تفسیر موضوعی استنطاقی، به بررسی آیات مرتبط با حکمرانی در قرآن کریم می‌پردازد. چارچوب نظری تحقیق مبتنی بر تلفیق دیدگاه‌های مطرح در حوزه حکمرانی مطلوب و مفاهیم کلیدی موجود در متون اسلامی است. یافته‌ها نشان می‌دهد که اصول بنیادینی چون حاکمیت قانون، شفافیت، پاسخگویی، مشارکت عمومی و عدالت، به عنوان ارکان اساسی حکمرانی مطلوب در قرآن کریم مورد تأکید قرار گرفته‌اند. براین اساس تفاوت عمده الگوی حکمرانی مطلوب قرانی با الگوهای رایج حکمرانی نشان می‌دهد که تفاوت اساسی در اهداف و غایات این الگوها نهفته است. بنحوی که الگوهای غیر دینی عمدتاً بر کارایی و منافع مادی متمرکز هستند، برخلاف الگوی حکمرانی قرآنی علاوه بر این موارد، بر تحقق فضایل اخلاقی و تعالی معنوی جامعه تأکید دارد. این رویکرد فضیلت‌محور، وجه تمایز بنیادین حکمرانی اسلامی را رقم می‌زند و چارچوبی ارزشی برای ارزیابی عملکرد الگوهای حکمرانی ارائه می‌دهد. پژوهش حاضر بر اهمیت بازخوانی انتقادی و روزآمد متون دینی در راستای ارائه الگوهای حکمرانی کارآمد و مشروع تأکید می‌ورزد. واژگان کلیدی تبیین اصول و معیارهای حکمرانی فضیلت‌مدار از منظر قرآن کریم و شناسایی تمایزات آن با الگوهای رایج، مسئله اصلی این پژوهش است. سؤال اصلی پژوهش«اصول و معیارهای بنیادین حکمرانی فضیلت‌مدار در قرآن کریم کدام‌اند و چه تمایز غایت‌شناختی و معرفتی با الگوهای رایج دارند؟» به نظر می‌رسد قرآن کریم، حکمرانی مطلوب را نه صرفاً در کارایی اقتصادی و منافع مادی، بلکه در گرو تحقق فضایل اخلاقی متعالی مبتنی بر وحی تعریف می‌کند؛ و این فضیلت‌مداری، برخلاف رویکرد سکولار که فضیلت را ابزاری برای منافع دنیوی می‌داند، غایت و جوهره ذاتی نظام تدبیر جامعه برای قرب الهی است. روش‌شناسی پژوهش ترکیبی از تحلیل محتوای کیفی و تفسیر موضوعی استنطاقی انجام شده است. بدین منظور، سنجه‌های عام حکمرانی مطلوب (شامل حاکمیت قانون، شفافیت، مسئولیت‌پذیری، مشارکت و عدالت) از ادبیات نظری احصاء و سپس با مراجعه به آیات قرآن و استنطاق از آن، اصول قرآنی استخراج شده است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد هرچند اصول ذکرشده با سنجه‌های الگوهای رایج اشتراک لفظی دارند اما اصول یادشده در قرآن، در سه سطح با الگوهای غربی تمایز معناداری دارند: در سطح معرفت‌شناختی، قرآن این اصول را از وحی و فطرت توحیدی استخراج می‌کند، برخلاف الگوی سکولار آنها را برآمده از عرف عقلایی می‌داند. در سطح کارکردی، الگوی غربی این اصول را صرفا برای بهبود کارایی، اثربخشی نظام به‌کار می‌گیرد، اما الگوی قرانی، آنها را برای تحقق «قسط» و «تزکیه» و زمینه‌سازی برای عبودیت الهی به کار می‌بندد. در سطح غایی نیز الگوی سکولار، سعادت را در کسب مادی و آرامش دنیوی جستجو می‌کند، در حالی‌که الگوی قرآنی، توسعه دنیوی را پلی برای سعادت اخروی و قرب الهی می‌داند. همچنین تحلیل انتقادی پژوهش نشان می‌دهد که الگوی حکمرانی مطلوب غربی با فروکاستن فضیلت به کارایی اقتصادی، ابهامات مفهومی، نادیده‌انگاشتن ارزش‌های دینی در ارزیابی‌ها، و تبدیل‌شدن به ابزاری برای سلطه‌گری، فاقد کارآمدی برای جوامع اسلامی است.